Ogórki są narażone na groźne choroby powodowane przez patogeny grzybowe, bakteryjne i wirusowe. Prowadzą one do strat w plonie, a w skrajnych przypadkach do całkowitego zamierania roślin. Prawidłowa diagnostyka i profilaktyka są kluczowe w uprawie ogórka, ponieważ zwalczanie chorób w późniejszych fazach rozwoju roślin jest trudne lub niemożliwe. W artykule przedstawiono 10 najczęstszych chorób ogórków szklarniowych i gruntowych. Omówiono, jak je rozpoznawać, w jakich warunkach poszczególne patogeny atakują oraz jakie są możliwości ograniczenia ich rozwoju.
Najczęstsze choroby ogórka w uprawie szklarniowej i gruntowej
Choroby grzybowe części podziemnych
Fuzaryjne więdnięcie (Fusarium oxysporum f. sp. cucumerinum)
Grzyb Fusarium oxysporum f. sp. cucumerinum jest wyspecjalizowaną formą patogena powodującą więdnięcie naczyniowe ogórka. Zaburzenia w transporcie wody i soli mineralnych prowadzą do więdnięcia ogórka, zahamowania wzrostu, żółknięcia i zasychania liści. Na pędach pojawiają się ciemne smugi, a na ich przekroju są widoczne brunatne wiązki przewodzące. Często na powierzchni tkanek obecny jest biało-różowy nalot zarodnikującej grzybni.
Grzyb rozwija się w glebie lub podłożu i infekuje rośliny przez korzenie, kolonizując wiązki przewodzące. Może przetrwać w podłożu kilka lat w postaci chlamydospor (form przetrwalnikowych). W temperaturze ok. 20-25°C choroba może przebiegać gwałtownie i w ciągu kilku dni prowadzić do zamierania całych roślin.
Zapobieganie chorobie obejmuje stosowanie zdrowego materiału siewnego, zmianowanie, dezynfekcję podłoża oraz sprzętu, a także usuwanie i niszczenie porażonych części roślin. Należy systematycznie kontrolować obecność szkodników m.in. brzegówek i ziemiórek, ponieważ mogą przyczynić się do przenoszenia zarodników Fusarium. Warto zwrócić uwagę na wodę wykorzystywaną do podlewania. Jeśli pochodzi np. ze stawu, może być zasiedlona tym patogenem. Dla pewności warto zbadać wodę w laboratorium, aby nie wprowadzić choroby na plantację.
Rizoktonioza (Rhizoctonia solani)
Grzyb Rhizoctonia solani powoduje głównie zgorzele siewek oraz zgniliznę korzeni i podstawy pędu. Na szyjce korzeniowej pojawia się sucha, brunatna nekroza. Rośliny więdną, żółkną i zamierają placowo.
Patogen zimuje w glebie i na resztkach porażonych roślin w postaci sklerocjów i grzybni. Rozwojowi sprzyja wysoka wilgotność i temperatura 18-15°C.
Należy stosować zdrowe, certyfikowane nasiona, unikać zakładania plantacji na terenie z tendencją do zastojów wody, a po zakończeniu uprawy usunąć resztki roślinne.
Zgorzel siewek (Pythium spp., Fusarium spp., Rhizoctonia spp.)
W przypadku ogórka najczęstszymi sprawcami zgorzeli są lęgniowce z rodzaju Pythium spp. oraz grzyby Fusarium spp. i Rhizoctonia solani. Objawy to zamieranie kiełków przed wschodami lub więdnięcie siewek po wschodach, z widocznym przewężeniem szyjki korzeniowej i gniciem korzeni.
Sprawcy choroby zimują w formie przetrwalników w glebie i resztkach porażonych roślin. Rozwojowi sprzyja wilgotne, zimne podłoże, duże zagęszczenie roślin i nadmiar azotu.
Należy wysiewać zdrowe, certyfikowane nasiona. Uprawę trzeba prowadzić na stanowiskach suchych, z umiarkowanym nawadnianiem i w optymalnej temperaturze 15-20°C, unikając podmokłych terenów. W przypadku produkcji rozsady istotne jest zachowanie higieny w obiektach szklarniowych, stosowanie czystych doniczek i świeżego podłoża oraz unikanie nadmiernego podlewania. Warto stosować preparaty mikrobiologiczne zawierające m.in. Trichoderma spp., Pythium oligandrum i Bacillus amyloliquefaciens.
Choroby grzybowe części nadziemnych
Mączniak rzekomy dyniowatych (Pseudoperonospora cubensis)
Patogen poraża głównie liście, na których tworzą się żółte plamy ograniczone nerwami, które z czasem mogą brązowieć i brunatnieć. Na spodniej stronie liści pojawia się szarofioletowy nalot zarodników.
Choroba rozprzestrzenia się bardzo szybko, szczególnie w warunkach wysokiej wilgotności i częstych opadów. Największe nasilenie występuje przy długo zwilżonych liściach, w temperaturze 10-15°C w nocy. Straty w plonie mogą sięgać nawet 90%.
Aby zapobiec rozwojowi mączniaka rzekomego ogórka, należy utrzymywać niską wilgotność powietrza w szklarni, a jeśli plantacja jest prowadzona w gruncie, należy ją prowadzić na terenach otwartych. Odpowiednie odstępy między roślinami i usuwanie chwastów zwiększa przewiewność. Po zakończeniu uprawy należy usunąć resztki roślinne. Dopuszczone środki ochrony roślin, zawierające miedź oraz preparaty mikrobiologiczne zawierające Pythium oligandrum skutecznie ograniczają rozwój patogena.
Mączniak prawdziwy dyniowatych (Podosphaera xanthii, dawniej Podosphaera fusca, oraz Golovinomyces cichoracearum)
Podosphaera xanthii jest obecnie uznawana za dominujący gatunek sprawczy mączniaka prawdziwego dyniowatych. Pierwsze objawy na liściach występują w postaci białego, mączystego nalotu. Wraz z rozwojem choroby zahamowany zostaje proces fotosyntezy, a tym samym wzrost rośliny.
Zarodniki przenoszone są przez wiatr. Rozwojowi mączniaka prawdziwego sprzyja umiarkowana wilgotność powietrza i wysoka temperatura w zakresie 20-27°C.
Wprowadzenie odmian odpornych na mączniaka prawdziwego ogórka jest najważniejszym elementem ochrony. Chwasty należy regularnie usuwać i unikać przenawożenia azotem, ponieważ sprzyja ono nasileniu objawów choroby. Pożyteczne bakterie Bacillus subtilis i Bacillus amyloliquefaciens ograniczają rozwój mączniaka prawdziwego.
Szara pleśń (Botrytis cinerea)
Na nadziemnych częściach roślin, tj. liściach, kwiatach i owocach pojawiają się wodniste, szarobrunatne plamy, które w wilgotnych warunkach pokrywają się pylącym nalotem.
Zarodniki rozprzestrzeniają się przez wiatr i krople deszczu. W okresie kwitnienia i owocowania, gdy wilgotność powietrza przekracza 90%, przy temperaturze powietrza 15-20°C, należy przynajmniej raz w tygodniu prowadzić lustrację plantacji.
Należy wysiewać zdrowe, certyfikowane nasiona. Uprawę warto prowadzić na terenach otwartych, unikać miejsc podmokłych i nie podlewać roślin z góry. Należy usuwać chwasty i resztki roślinne.
Alternarioza ogórka (Alternaria cucumerina)
Choroba objawia się plamami na liściach ogórków, z żółtą obwódką i pierścieniami, które z czasem pokrywają całą powierzchnię liścia, zlewają się, a blaszki liściowe zasychają. Na owocach tworzą się brązowe, zapadnięte plamy pokryte czarnym nalotem zarodników. Początkowo chorobę można pomylić z antraknozą ogórka, jednak w późniejszym etapie czarny nalot na plamach jest typowy dla alternariozy.
Alternarioza ogórka rozwija się w wysokiej wilgotności i w temperaturze powyżej 20°C. Zarodniki przenoszone są przez wiatr i krople deszczu.
Należy stosować zdrowe nasiona i prawidłowy płodozmian, unikać zraszania i nawadniania roślin z góry, eliminować chwasty i resztki roślinne.
Choroby bakteryjne i wirusowe
Bakteryjna kanciasta plamistość ogórka (Pseudomonas syringae pv. lachrymans)
Choroba najczęściej występuje latem. Białe plamy na liściach ogórków stają się kanciaste i zaczynają się wykruszać. Liście wyglądają jak “podziurawione”. Na dolnej stronie liścia pojawia się śluzowaty wyciek bakteryjny. Na owocach tworzą się okrągłe plamy, a nawet wycieki.
Bakteryjna kanciasta plamistość liści ogórka rozwija się przy wysokiej wilgotności powietrza, częstym opadom deszczu i temperaturze 20-28°C. Wiatr i deszcz rozprzestrzeniają bakterie.
Należy uprawiać odmiany odporne, wysiewać zdrowe nasiona i stosować prawidłowy płodozmian. Ogórki powinny rosnąć na przewiewnych stanowiskach. Stosowanie oprysku preparatem miedziowym oraz mikrobiologicznym zawierającym Bacillus subtilis skutecznie ogranicza rozwój choroby.
Mozaika ogórka (Cucumber mosaic virus, CMV)
Jest to choroba ogórków gruntowych i pod osłonami. Mozaika ogórka objawia się drobnymi, jasnozielonymi lub żółtymi plamkami, przypominającymi mozaikę. Rośliny są zniekształcone, zahamowane we wzroście, kwitnieniu i owocowaniu. Na owocach pojawiają się żółte plamy, brodawki i guzy.
Wirus mozaiki ogórka przenoszony jest przez mszyce, głównie mszycę brzoskwiniową i mszycę ogórkową, a także przez porażone nasiona. Objawy są najbardziej nasilone w wysokich temperaturach powyżej 25°C.
Zapobieganie obejmuje wysiew certyfikowanych nasion, wolnych od wirusa. Należy zwalczać mszyce, niszczyć chwasty i usuwać porażone rośliny.
Nekrotyczna plamistość melona na ogórku (Melon necrotic spot virus, MNSV)
Wirus występuje na ogórkach w uprawach pod osłonami. Choroba objawia się wodnistymi plamami na liściach z brązową obwódką i przejaśnieniami nerwów. Silnie porażone rośliny więdną.
Objawy są szczególnie nasilone w warunkach niedostatku światła i niskiej temperatury.
Ze względu na trudność w zwalczaniu wirusa, należy ograniczyć jego rozprzestrzenianie, poprzez zachowanie higieny w pomieszczeniach, odkażanie narzędzi i podłoża ogórków pod osłonami.
Podsumowanie
Najgroźniejsze choroby grzybowe ogórków uprawianych pod osłonami i w gruncie to m.in. mączniak rzekomy, mączniak prawdziwy i fuzaryjne więdnięcie. Patogeny powodujące choroby bakteryjne i wirusowe również sprawiają, że ogórki żółkną, tracą jędrność, a jakość plonów drastycznie spada. Choroby i szkodniki ogórków są poważnym wyzwaniem, dlatego warto stosować odpowiednie nawożenie, regularnie monitorować plantację, a w razie wątpliwości przesłać próbkę do laboratorium w celu diagnostyki. Pozwoli to zareagować w porę i zwiększyć szansę na zwalczenie choroby.