Patogeny w uprawie kapusty i innych warzyw kapustnych: szara pleśń, kiła kapusty, mączniak rzekomy kapustnych i inne choroby, powodowane przez grzyby i bakterie.
Uprawa warzyw kapustnych wiąże się z dużym ryzykiem występowania chorób powodowanych przez patogeny zasiedlające glebę, liście i materiał siewny. Duża wilgotność i obecność zarażonych resztek roślinnych w glebie znacząco zwiększają ryzyko infekcji, zwłaszcza w intensywnych systemach produkcji kapusty. Patogeny prowadzą do poważnych strat już na etapie produkcji rozsady, a w późniejszym okresie mogą również powodować choroby w czasie przechowywania. W artykule przedstawiono najważniejsze zagrożenia roślin kapustnych, objawy choroby, czynniki sprzyjające infekcjom oraz praktyczne zalecenia dotyczące ich zwalczania, co ma kluczowe znaczenie dla producentów uprawiających różne gatunki warzyw kapustnych w polu.
Patogeny bakteryjne i grzybowe w uprawie warzyw kapustnych, infekcja siewek, objawy choroby na plantacji i w przechowalni.
Zgorzel siewek (Pythium spp., Rhizoctonia solani, Fusarium spp., Alternaria spp.)
Objawy choroby
Zgorzel siewek prowadzi do zamierania roślin na najwcześniejszych etapach wzrostu, począwszy od kiełkowania nasion. Nasiona gniją i nie kiełkują, a siewki słabo rosną, żółkną, więdną i obumierają. Porażona szyjka korzeniowa staje się wodnista, ulega przewężeniu, tworzy się ognisko zgnilizny, a korzenie stopniowo brunatnieją i zamierają.
Warunki rozwoju
Patogeny powodujące zgorzel siewek bytują w podłożu i na nasionach, zachowując żywotność przez wiele lat. Chorobie sprzyja wysoka wilgotność gleby, niska temperatura, zbyt głęboki siew i ograniczony dostęp do światła. Zgorzel szybko rozwija się w podłożach z niedostatecznym odpływem wody oraz tam, gdzie szkodniki mogą żerować, uszkadzając młode tkanki, ułatwiając tym samym wnikanie patogenów. Choroba rozprzestrzenia się przez zarodniki pływkowe lęgniowców (Pythium spp.) oraz przez propoagule grzybów glebowych, dlatego duże znaczenie ma również jakość wody używanej do podlewania.
Zapobieganie
Profilaktyka obejmuje stosowanie zdrowych, zaprawionych nasion oraz podłoża wolnego od patogenów, a także zapewnienie odpowiednich warunków świetlnych. Wskazane są regularne lustracje rozsady co 7 dni i ograniczenie podlewania po zauważeniu pierwszych objawów. Należy unikać wody o skrajnych temperaturach i zwracać uwagę na jej źródło, ponieważ woda z otwartych zbiorników może być rezerwuarem patogenów, zwłaszcza Pythium spp. W razie wątpliwości warto zbadać wodę w laboratorium.
Czarna zgnilizna kapustnych (Xanthomonas campestris pv. campestris)
Objawy choroby
Czarna zgnilizna kapusty powodowana przez bakterię Xanthomonas campestris pv. campestris poraża kapustę włoską, kapustę głowiastą, kalarepę, kalafiora, brukselkę, a także liczne chwasty z tej rodziny. Od brzegów blaszki liściowej pojawiają się typowe plamy w kształcie litery V, skierowane w stronę nerwu głównego. Tkanka w obrębie unerwienia czernieje, a na przekrojach widoczne jest pociemnienie wiązek przewodzących. Porażone liście żółkną, zwijają się i opadają, a główki mogą ulegać wtórnym zgniliznom, przez co nie nadają się do przechowywania.
Warunki rozwoju
Bakterioza najlepiej rozwija się w warunkach wysokiej wilgotności i temperaturze około 25-30°C. W takich warunkach pierwsze symptomy mogą pojawić się już po 10 dniach od infekcji. Patogen wnika przez hydatody oraz uszkodzenia mechaniczne, szczególnie na brzegach liści. Bakterie z rodzaju Xanthomonas przetrwają w resztkach pożniwnych w glebie do 2 lat. Ważnym źródłem infekcji są również zakażone nasiona, na których bakterie mogą występować zarówno na powierzchni oraz wewnątrz tkanek nasion. W produkcji rozsady choroba nasila się przy wysokiej temperaturze, nadmiarze azotu, słabym drenażu i dużym zagęszczeniu siewek.
Zapobieganie
Ochrona opiera się na uprawie zdrowych, zaprawionych nasion oraz utrzymaniu odpowiedniego zmianowania z minimum 3-4 letnią przerwą w uprawie roślin kapustnych na tym samym polu. Do produkcji rozsady zaleca się stosowanie odkażonego podłoża. W trakcie wegetacji ważne jest ograniczanie deszczowania, unikanie uszkodzeń mechanicznych i prowadzenie regularnych lustracji, aby wcześniej wykrywać pierwsze plamy na liściach. Aby ograniczyć ryzyko rozwoju choroby warto wybrać odmiany odporne lub tolerancyjne, wykazujące naturalną odporność roślin.
Kiła kapusty (Plasmodiophora brassicae)
Objawy choroby
Kiła kapusty poraża kapustę włoską i głowiastą, rzepak ozimy i jary, a także dziko rosnące kapustowate. Zarodniki mogą przetrwać w glebie nawet 20 lat. Na korzeniach zarażonych roślin pojawiają się charakterystyczne masywne jasnożółte, a później brunatne wyrośla. Powstają w wyniku nadmiernego powiększania się i podziałów porażonych komórek. Z czasem pękają, a uwolnione zarodniki przenoszą się dalej do gleby. Uszkodzenia systemu korzeniowego prowadzą do więdnięcia i zamierania roślin.
Warunki rozwoju
Patogen najlepiej rozwija się w wilgotnej, zakwaszonej glebie o pH poniżej 6 oraz temperaturze 20-25°C. W glebach poniżej 15°C infekcja zachodzi znacznie wolniej. Zarodniki łatwo przemieszczają się w wodzie glebowej, także w rowach i drenach, co sprzyja rozprzestrzenianiu się choroby na większe odległości.
Zapobieganie
Ochrona opiera się na ścisłym płodozmianie z 4–5-letnią przerwą w uprawie warzyw kapustnych oraz unikaniu zakażonych substratów torfowych. Ważne jest wapnowanie gleb kwaśnych oraz utrzymywanie pH ok. 7,0 w zależności od typu gleby. W produkcji rozsady nie należy sadzić roślin wykazujących nawet niewielkie objawy choroby. Zaleca się również wybór odmian odpornych lub tolerancyjnych oraz stosowanie profilaktycznych zabiegów doglebowych i odkażania podłoża.
Czerń krzyżowych (Alternaria brassicae, Alternaria brassicicola, Alternaria alternata)
Objawy choroby
Czerń krzyżowych, znana również jako alternarioza to częsta choroba roślin kapustnych. Kapusty najczęściej dotykają w późniejszym okresie wegetacji. Wywołują ją patogeny grzybowe z rodzaju Alternaria. Może być widoczna już na etapie siewek w postaci objawów zgorzeli, jednak najczęściej ujawnia się w okresie tworzenia się główek, w fazie kwitnienia oraz podczas przechowywania. Patogen zimuje głównie w resztkach roślinnych, chwastach z rodziny kapustnych oraz mogą być przenoszone z zakażonym materiałem siewnym. Na dolnych, starszych liściach kapusty pojawiają się owalne lub nieregularne, szarobrunatne plamy otoczone wyraźną, żółtawą obwódką. Na powierzchni plam tworzy się ciemny lub ciemnobrązowy nalot zarodników grzyba, często ułożonych koncentrycznie. W miarę rozwoju infekcji plamy powiększają się i zlewają, a porażone liście stopniowo zasychają i zamierają. Przed zbiorem podobne plamy mogą pojawić się również na liściach okrywowych główek kapusty, co pogarsza ich jakość i trwałość przechowalniczą.
Warunki rozwoju
W trakcie sezonu wegetacyjnego grzyby rozprzestrzeniają się za pomocą zarodników konidialnych przenoszonych przez wiatr, krople deszczu oraz owady. Do masowych infekcji dochodzi przy sprzyjających warunkach pogodowych, w temperaturze 22-27°C, bardzo wysokiej wilgotności względnej powietrza (95-100%) oraz długotrwałym zwilżeniu liści, utrzymującym się zwykle przez co najmniej 5 godzin. Takie warunki często występują latem, co sprzyja szybkiemu rozwojowi choroby.
Zapobieganie
Ochrona polega na systematycznych lustracjach roślin od połowy lipca oraz szybkim wdrożeniu zabiegów, gdy 1-3% roślin wykazuje pierwsze plamki. W trakcie wegetacji należy stosować dopuszczone środki ochrony roślin, działające na grzyby z rodzaju Alternaria. Warto również wybierać odmiany tolerancyjne lub odporne, jeśli są dostępne, oraz eliminować chwasty kapustnych z otoczenia plantacji.
Szara pleśń (Botrytis cinerea)
Objawy choroby
Jedną z najczęściej występujących chorób warzyw kapustnych jest szara pleśń, która występuje powszechnie zarówno w polu, jak i w okresie przechowywania. Na siewkach patogen powoduje zgorzel, prowadząc do szybkiego zamierania roślin. Na liściach tworzą się wodniste plamy, które z czasem pokrywają się typowym szarym, pylącym nalotem grzybni i zarodników.
Warunki rozwoju
Grzyb zimuje w glebie, resztkach roślin, sklerocjach, na narzędziach i w przechowalniach. Najsilniejszy rozwój występuje przy dużej wilgotności 95-100%, temperaturze 15-20°C oraz ograniczonym dostępie światła. Rośliny osłabione niedoborami składników odżywczych, głównie wapnia i potasu są bardziej podatne na infekcje. Zarodniki konidialne łatwo przenoszą się z wiatrem i wodą, co sprzyja wielokrotnym infekcjom w jednym sezonie. Patogen najszybciej rozprzestrzenia się w okresach wilgotnej, chłodnej pogody, szczególnie późnym latem i jesienią.
Zapobieganie
Ochronę należy rozpocząć już na etapie produkcji rozsady. W uprawie polowej wskazane jest prowadzić systematyczne lustracje, szczególnie w pogodzie wilgotnej i przed zbiorem. Po pojawieniu się pierwszych objawów lub komunikatu o zagrożeniu konieczne jest wykonanie oprysku odpowiednimi fungicydami, pamiętając o okresie karencji. Wskazane jest również wybieranie odmian odpornych lub tolerancyjnych. W przechowalni kluczowe znaczenie ma higiena, dezynfekcja komór, skrzyń, szybkie schładzanie surowca oraz ograniczenie kondensacji pary wodnej.
Zgnilizna twardzikowa (Sclerotinia sclerotiorum)
Objawy choroby
Zgniliznę twardzikową kapusty powoduje patogen glebowy Sclerotinia sclerotiorum. Na siewkach może wywoływać zgorzel, prowadząc do ich zamierania. W późniejszych fazach pierwsze infekcje widoczne są u podstawy liści lub na ogonkach liściowych pojawiają się brązowe, wodniste plamy. W czasie tworzenia główek oraz podczas przechowywania choroba ujawnia się szczególnie silnie. Na porażonych tkankach pojawia się obfity, biały, watowaty nalot grzybni, który z czasem może być otoczony pomarańczową obwódką zbitej grzybni. Typowym objawem są liczne, czarne sklerocja. W warunkach długotrwałego przechowania porażone główki szybko gniją i nie nadają się do magazynowania.
Warunki rozwoju
Patogeniczny grzyb zimuje w glebie. Sklerocja znajdujące się tuż pod jej powierzchnią kiełkują, wytwarzając brązowe, miseczkowate owocniki. Na nich tworzą się zarodniki workowe odpowiedzialne za pierwotne infekcje. Zarodniki są łatwo przenoszone przez wiatr i wodę, co sprzyja szybkiemu rozprzestrzenianiu choroby. Patogen najlepiej rozwija się w temperaturze 15-20°C oraz przy wysokiej wilgotności powietrza. Na polach o dużej koncentracji upraw kapustnych i rzepaku ozimego zagrożenie chorobą jest szczególnie wysokie. Dodatkowym źródłem infekcji może być grzybnia wyrastająca bezpośrednio ze sklerocjów. Największe ryzyko infekcji patogena występuje w maju i czerwcu, zwłaszcza w okresie kwitnienia roślin żywicielskich. W uprawie kapusty największe straty obserwuje się w fazie tworzenia główek oraz w czasie długotrwałego przechowywania.
Zapobieganie
Kluczowe znaczenie ma właściwy płodozmian, obejmujący kilkuletnią przerwę w uprawie roślin podatnych, co ogranicza nagromadzenie sklerocjów w glebie. Należy usuwać resztki roślinne, unikać nadmiernie gęstych nasadzeń oraz dbać o prawidłową gospodarkę wodną, zapobiegając podmakaniu stanowiska. Należy dbać o zdrowotność rozsady, stosować zaprawiane nasiona i unikać uszkadzania roślin, które zwiększa podatność na infekcję. Wskazany jest również dobór bardziej tolerancyjnych odmian. W trakcie wegetacji i przed zbiorem zaleca się regularne lustracje, a w razie zagrożenia stosowanie odpowiednich zabiegów fungicydowych.
Mączniak rzekomy kapustnych (Hyaloperonospora brassicae)
Objawy choroby
Mączniak rzekomy kapustnych, wywoływany przez Hyaloperonospora brassicae poraża liczne rośliny z rodziny kapustnych, w tym kapustę głowiastą, kapustę włoską, kalafior, brokuł, kapustę pekińską, rzepak, brukselkę, jarmuż oraz różne gatunki rzodkwi. Choroba występuje powszechnie w rejonach intensywnej uprawy warzyw kapustnych i może porażać rośliny na każdym etapie wzrostu. Na siewkach patogen wywołuje zgorzel, prowadząc do ich szybkiego zamierania. W późniejszych fazach na górnej stronie dolnych liści pojawiają się oliwkowe lub żółtawe plamy, a na spodniej stronie blaszki obfity, białoszary nalot zarodnikującej grzybni. Silnie porażone liście żółkną, zasychają i opadają, a zakażone tkanki są często wtórnie zasiedlane przez inne patogeny, m.in. Alternaria spp., Botrytis cinerea czy Xanthomonas campestris.
Warunki rozwoju
Patogen zimuje w porażonych tkankach roślinnych. W okresie wegetacji na nadziemnych częściach roślin tworzą się zarodniki, które łatwo rozprzestrzeniają się z wiatrem lub kroplami wody, powodując infekcje wtórne. Rozwoju choroby sprzyjają warunki chłodne i wilgotne. Największe nasilenie infekcji obserwuje się przy temperaturze 8-16°C nocą i do 23°C w dzień, przy jednoczesnej wysokiej wilgotności powietrza. W produkcji rozsady rozwojowi choroby sprzyjają zbyt duże zagęszczenie roślin, nadmierne podlewanie oraz niedostateczny dostęp światła.
Zapobieganie
Podstawą ograniczania choroby jest utrzymanie zdrowej rozsady oraz stosowanie zaprawionych nasion. W okresie produkcji rozsady należy unikać nadmiernego zagęszczenia roślin i zapewnić dobre oświetlenie oraz właściwą cyrkulację powietrza. Ważne jest również unikanie nadmiernego nawadniania, szczególnie w godzinach wieczornych, oraz stosowanie deszczowania jedynie rano, by liście mogły szybko obeschnąć. W trakcie wegetacji i przed zbiorem należy wykonać regularne lustracje, aby wcześnie wychwycić pierwsze objawy choroby. Należy usuwać z pola resztki roślinne oraz chwasty kapustnych, które mogą stanowić źródło infekcji. W rejonach o dużym zagrożeniu chorobą należy wykonać zabieg fungicydami, zalecanymi do ochrony przed mączniakiem rzekomym, a w przypadku odmian dostępnych na rynku warto wybierać formy bardziej odporne lub tolerancyjne.
Podsumowanie
W uprawie kapustnych najpoważniejsze straty powodują choroby bakteryjne i grzybowe, m.in. czarna zgnilizna kapustnych, szara pleśń, czerń krzyżowych, mączniak rzekomy oraz kiła kapusty. Rozwojowi chorób sprzyja duża wilgotność i obecność resztek roślinnych w glebie. Patogeny mogą atakować korzenie, liście i główki kapusty, obniżając plony i jakość przechowywania. Skuteczna ochrona opiera się na profilaktyce obejmującej higienę plantacji, płodozmian, stosowanie odpornych odmian. Jeśli konieczne jest wykonanie zabiegu oprysku, trzeba pamiętać o racjonalnym doborze fungicydów i zachowaniu karencji w ramach zasad ochrony roślin. Kluczowe jest szybkie rozpoznanie infekcji i reakcja na pierwsze objawy choroby, zanim dojdzie do wtórnych infekcji i dalszej eskalacji w całej uprawie, aby zapewnić wysoką jakość przechowywania kapusty, zwłaszcza przy zbiorze jesiennym.
W razie wątpliwości warto wysłać próbkę do laboratorium w celu skutecznej diagnostyki, co przekłada się na oszczędność czasu i pieniędzy na nietrafione zabiegi ochronne.