Zgorzel kory jabłoni i gorzka zgnilizna jabłek

Zgorzel kory jabłoni jest groźną chorobą drzew ziarnkowych, w szczególności jabłoni, a w mniejszym stopniu także gruszy. Patogeny z rodzaju Neofabraea porażają przede wszystkim korę jednorocznych pędów, starszych gałęzi oraz pnie, a w sprzyjających warunkach są także sprawcami gorzkiej zgnilizny owoców w sadzie i podczas przechowywania. Choroba ma charakter przewlekły. Zakażenia mogą występować latami, stopniowo osłabiając drzewa, powodując zamieranie krótkopędów i konarów oraz obniżenie plonu i jakości owoców.
Grzyby Neofabraea występują we wszystkich ważniejszych rejonach uprawy jabłoni i są uznawane za jedne z najistotniejszych sprawców gnicia owoców w przechowalniach w Europie, Ameryce Północnej, Ameryce Południowej i regionach o klimacie umiarkowanym na innych kontynentach. W ostatnich latach zwraca się uwagę, że gorzka zgnilizna jabłek, wywoływana przez kompleks gatunków Neofabraea, może powodować straty rzędu kilkunastu, a lokalnie nawet kilkudziesięciu procent plonu owoców przechowywanych do wiosny.

Patogeny Neofabraea malicorticis oraz N. alba są workowcami tworzącymi w cyklu rozwojowym dwa zasadnicze typy zarodników. W praktyce sadowniczej najważniejsza jest forma bezpłciowa, czyli anamorfy, które wytwarzają liczne zarodniki konidialne.

Budowa i typ zarodników
U N. malicorticis na powierzchni zgorzelinowych plam kory lub w obrębie gnijących plam na owocach tworzą się drobne, wyniesione ponad powierzchnię brodawkowate skupienia, czyli acerwulusy. Z ich dna wyrastają trzonki konidialne z jednokomórkowymi, bezbarwnymi, cylindrycznymi lub lekko zakrzywionymi zarodnikami konidialnymi.
U N. alba na porażonej korze i owocach tworzą się kuliste, początkowo zamknięte struktury przypominające kubeczkowate apotecja lub kuliste kupule. W miarę dojrzewania część ich ściany się rozrywa i na powierzchnię wydostaje się śluzowata masa jednokomórkowych, sierpowato wygiętych, bezbarwnych zarodników konidialnych.
Stadium workowe, z workami i askosporami, pojawia się dopiero na silnie zniszczonej, obumarłej korze lub na resztkach martwych krótkopędów i ma mniejsze znaczenie w rozprzestrzenianiu choroby w sadzie. Zarodniki workowe mogą jednak uczestniczyć w inicjowaniu infekcji na początku okresu wegetacji, gdy dojrzewają wiosną na długo utrzymującym się, wilgotnym materiale.

Źródła infekcji
Głównym rezerwuarem patogenów są porażone, zrakowaciałe odcinki kory, martwe krótkopędy, zaschnięte rany po cięciu, miejsca uszkodzeń mechanicznych oraz pozostawione w sadzie porażone owoce
W przechowalniach istotnym źródłem gorzkiej zgnilizny są niewidoczne w momencie zbioru infekcje latentne, które zostały zainicjowane w sadzie na skórce owoców, a rozwijają się dopiero przy długotrwałym przechowywaniu w podwyższonej wilgotności.

Mechanizm rozprzestrzeniania
Zarodniki konidialne wydostają się z acerwulusów w postaci śluzowatych, szaro beżowych wstążek. Deszcz, mgła oraz zabiegi agrotechniczne powodują ich rozmywanie i rozprzestrzenianie z kroplami wody na sąsiednie pędy, krótkopędy i owoce. Zakażenia następują głównie poprzez rany: miejsca po obłamanych liściach i krótkopędach, ślady po zerwanych owocach, uszkodzenia po gradzie, uszkodzenia mrozowe i rany po cięciu.
Po wniknięciu do kory strzępki grzyba rozrastają się w tkankach korowych oraz w warstwie kambium. Powoduje to zamieranie pasm kory i stopniowe oddzielanie się ich od drewna, a następnie rozwój zgorzelinowych ran i martwiczych pasów. Na owocach strzępki grzyba rozwijają się w skórce i przyległych tkankach miąższu, co prowadzi do tworzenia koncentrycznych plam gnilnych o charakterystycznym, gorzkim miąższu.

Patogeny Neofabraea preferują umiarkowane temperatury i wysoką wilgotność.
Optymalna temperatura kiełkowania zarodników i wzrostu grzybni mieści się w granicach ok. 15-22°C, a infekcje nasilają się przy długotrwałym zwilżeniu tkanek, np. podczas długich deszczów lub utrzymującej się mgły.
W sadzie zakażenia kory i krótkopędów mogą zachodzić praktycznie przez cały okres wegetacji, jednak szczególnie groźne są infekcje jesienne oraz późno letnie, gdy na pędach obecne są świeże rany, a warunki sprzyjają długo utrzymującej się wilgotności.
Infekcje owoców zachodzą najczęściej od czerwca do zbioru. Objawy gorzkiej zgnilizny rozwijają się jednak zwykle dopiero w przechowalni, po kilku tygodniach lub miesiącach składowania w warunkach wysokiej wilgotności względnej.
W okresach suchych i ciepłych rozwój choroby jest zahamowany, natomiast w sezonach o mokrym lecie i wilgotnej jesieni zgorzel kory i gorzka zgnilizna występują znacznie silniej.

Objawy na pędach i gałęziach – zgorzel kory

Na jednorocznych pędach, zwłaszcza w pobliżu miejsc po opadłych liściach lub po wyciętych krótkopędach, pojawiają się początkowo małe, eliptyczne, brunatne plamy. Kora w ich obrębie zapada się, marszczy, zasycha i przybiera barwę brunatną lub ciemnobrązową.
W miarę rozwoju choroby plamy wydłużają się wzdłuż osi pędu, tworząc podłużne pasy znekrotyzowanej kory. Skórka może się łuszczyć i odchodzić płatami od drewna.
Jeżeli zgorzel obejmie pęd lub pień na całym obwodzie, dochodzi do przerwania ciągłości tkanek przewodzących, w wyniku czego część nadziemna powyżej miejsca porażenia zamiera. U młodych drzew może to prowadzić do zamierania całych pni.
U starszych drzew charakterystycznym objawem jest zamieranie krótkopędów, tak zwanych pąkołodyg, na których zawiązują się owoce. Wokół zaschniętych krótkopędów kora jest brunatna, wklęsła i spękana.
Na powierzchni starszych ran zgorzelinowych mogą tworzyć się liczne drobne wyniesienia, będące acerwulusami lub kupulami z zarodnikami konidialnymi. W warunkach wilgotnych z ich powierzchni wydostaje się szaro beżowa, śluzowata masa zarodników.

Objawy na owocach – gorzka zgnilizna jabłek

Objawy zwykle ujawniają się dopiero po zbiorze, w przechowalni, gdy owoce osiągnęły pełną dojrzałość konsumpcyjną.
Wokół przetchlinek skórki pojawiają się początkowo drobne, brunatne plamki gnilne, określane potocznie jako oczkowanie. Z czasem powiększają się one, tworząc kilka centymetrowe plamy.
Plamy mają często koncentryczną budowę, z ciemniejszym centrum i jaśniejszą strefą zewnętrzną. Skórka nad nimi zapada się, jednak pozostaje napięta i stosunkowo gładka.
W miąższu pod plamą dochodzi do zgorzelinowego rozkładu tkanek. Miąższ staje się szklisty, brunatny i ma bardzo gorzki smak, co całkowicie dyskwalifikuje owoce handlowo.
W warunkach wysokiej wilgotności na powierzchni plam gnilnych pojawiają się drobne, jasnoszare lub kremowe punkty lub brodawki, będące acerwulusami lub kupulami z zarodnikami konidialnymi.

• Metoda agrotechniczna
  Należy usuwać z sadu i palić martwe gałęzie oraz silnie porażone pędy, szczególnie z widocznymi zgorzelinowymi ranami i skupieniami zarodnikowania.
  W przypadku niewielkich ognisk zgorzeli kory należy wycinać zniszczoną korę aż do zdrowego drewna, a powstałe rany zabezpieczać pastami lub farbami z dodatkiem fungicydu.
  Należy prowadzić prawidłowe cięcie drzew, unikać zostawiania długich kikutów i zranień, a miejsca po szczepieniu, okulizacji oraz większych cięciach zabezpieczać preparatami ochronnymi.
  Należy ograniczać uszkodzenia kory spowodowane gradem, przymrozkami, uszkodzeniami mechanicznymi czy żerowaniem zwierząt, ponieważ są one głównymi wrotami infekcji.
  Po zbiorze i podczas sortowania wskazane jest usuwanie owoców z widocznymi plamkami gnilnymi i przetchlinkami otoczonymi przebarwieniami, ponieważ stanowią one silne źródło zarodników w przechowalni.
  W przechowalniach należy utrzymywać możliwie niską, stabilną temperaturę i zoptymalizowaną wilgotność względną, a także prowadzić systematyczne mycie i dezynfekcję komór oraz pojemników.
• Metoda chemiczna
  W ochronie sadów jabłoni fungicydy powinny być włączane do programu ochrony przeciw innym chorobom, w szczególności parchowi jabłoni, ponieważ wiele substancji czynnych wykazuje jednocześnie skuteczność wobec patogenów Neofabraea.
  Należy wybierać preparaty z grup, dla których potwierdzono skuteczność wobec gorzkiej zgnilizny jabłek oraz niektóre nowoczesne preparaty kontaktowo układowe, zawsze zgodnie z aktualnym programem ochrony i rejestracją środka w danym kraju.
  Zabiegi ochronne w sadzie powinny być stosowane głównie w okresie od późnej wiosny do zbiorów, ze szczególnym uwzględnieniem okresów po gradobiciu, silnych deszczach i innych zjawiskach powodujących uszkodzenia skórki owoców i kory.
  Przed zbiorem owoców, zwłaszcza przeznaczonych do długotrwałego przechowywania, wskazane jest wykonywanie zabiegów zabezpieczających z zachowaniem okresów karencji.

1. Chemiczne środki ochrony roślin

To zarejestrowane produkty do ochrony roślin, charakteryzujące się okresem karencji oraz możliwością pozostawiania pozostałości substancji aktywnych. Najczęściej są to fungicydy, głównie skuteczne wobec patogenów grzybowych. Zasadniczo nie działają na bakterie i wirusy.

Podział ze względu na sposób działania:

• Środki kontaktowe (powierzchniowe) – pokrywają powierzchnię roślin, nie wnikając do wnętrza. Działają tylko tam, gdzie zostały naniesione, przez co są narażone na spłukiwanie i degradację. Ich skuteczność zwiększa się poprzez stosowanie adiuwantów.
• Środki wgłębne (translaminarne) – częściowo wnikają w tkanki rośliny, zwykle przez aparaty szparkowe, lecz działają tylko w miejscu aplikacji.
• Środki systemiczne – przenikają do wnętrza rośliny i są transportowane wraz z sokami, co pozwala na ochronę także części, które nie były bezpośrednio opryskane. Mogą być stosowane dolistnie lub przez system korzeniowy (z fertygacją). Często mają wydłużony okres karencji.

2. Biopestycydy (biologiczne środki ochrony roślin)
To preparaty często dopuszczone do produkcji ekologicznej, zwykle o bardzo krótkim lub zerowym okresie karencji i bez pozostałości, zawierają:
– mikroorganizmy (szczepy bakterii, grzybów, drożdży),
– ekstrakty roślinne,
– naturalne olejki,
– związki mineralne (jak wodorowęglan potasu).

Ze względu na sposób działania w grupie biopestycydów wyróżniono preparaty:
– kontaktowe – mikroorganizmy tworzą barierę mikrobiologiczną, konkurują z patogenami (tzw. efekt „zajętego krzesła”) lub wytwarzają metabolity zwalczające patogeny. Ich działanie jest zależne od czynników zewnętrznych (UV, deszcz).
– wgłębne (translaminarne) – dotyczy nielicznych naturalnych preparatów, które przenikają płytko w tkanki.
– systemiczne – bardzo rzadkie wśród biopestycydów, mogą występować tylko przy określonych formulacjach, głównie dostarczanych przez system korzeniowy.

3. Biostymulatory
Choć biostymulatory nie są środkami ochrony roślin, mogą pośrednio ograniczać rozwój chorób, wzmacniając odporność roślin na stresy biotyczne (patogeny) i abiotyczne (warunki środowiskowe).

Wśród biostymulatorów wyróżniono dwa rodzaje:

• Mikrobiologiczne – działają kontaktowo, poprzez zasiedlanie powierzchni roślin i konkurencję z patogenami.
• Niemikrobiologiczne – mogą działać kontaktowo, wgłębnie i systemicznie (najczęściej przy aplikacji przez system korzeniowy, np. fertygację). Do tej grupy należy zaliczyć Agro ECA Protect.

4. Nawozy o działaniu wspierającym zdrowotność
Niektóre nawozy wykazują działanie ograniczające choroby, choć formalnie nie są ŚOR. Przykładem są:

• nawozy miedziowe i srebrne (działanie kontaktowe i odkażające),
• wodorowęglan potasu, sodu (działanie powierzchniowe, zmieniające pH na niekorzystne dla patogenów).

Działają: kontaktowo, czasem wgłębne, systemiczne głównie przy aplikacji do gleby.

5. Preparaty mikrobiologiczne zarejestrowane jako nawozy
Podobnie jak biopestycydy mikrobiologiczne, działają wyłącznie kontaktowo, kolonizując powierzchnie roślin i tworząc barierę biologiczną przeciw patogenom (tzw. efekt „zajętego krzesła” lub wytwarzają metabolity/enzymy).

Skuteczna ochrona roślin przed chorobami opiera się na dostosowaniu strategii działania do fazy rozwoju patogena. Wyróżniamy trzy główne metody stosowania preparatów ograniczających i zwalczających choroby.

1. Metoda zapobiegawcza (profilaktyczna)
Polega na cyklicznym stosowaniu preparatów ochronnych jeszcze przed kontaktem patogena z rośliną oraz przed rozpoczęciem infekcji.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin (ŚOR) – głównie fungicydy zapobiegawcze, które inaktywują inokulum patogena, uniemożliwiając kiełkowanie zarodników oraz penetrację tkanek roślinnych. Skuteczność zależy od odporności substancji aktywnej na zmywanie oraz zdolności przemieszczania się do nowych przyrostów rośliny.
• Preparaty mikrobiologiczne (biopestycydy, biostymulatory mikrobiologiczne, nawozy mikrobiologiczne) – działają przez zasiedlanie powierzchni rośliny lub strefy korzeniowej, tworząc barierę mikrobiologiczną oraz wytwarzając metabolity i enzymy hamujące rozwój patogenów.
• Nawozy nieorganiczne o działaniu wspierającym zdrowotność – jak nawozy miedziowe lub potasowe, wykazujące działanie ograniczające rozwój patogenów poprzez bezpośredni kontakt i zmianę warunków środowiskowych na niekorzystne dla rozwoju chorób.

2. Metoda interwencyjna
Polega na zastosowaniu preparatów bezpośrednio po rozpoczęciu infekcji, ale przed pojawieniem się widocznych objawów chorobowych. Staje się coraz powszechniejsza dzięki precyzyjnym systemom monitoringu infekcji, takich jak Farm Smart, który umożliwia wykonanie zabiegu we właściwym momencie, zanim pojawią się objawy chorobowe na roślinie.
Korzyści wynikające ze stosowania ochrony na podstawie systemu Farm Smart:
– redukcja liczby zabiegów nawet o 30% w porównaniu do metody profilaktycznej.
– najwyższa skuteczność preparatów o działaniu kontaktowym wobec młodych stadiów rozwojowych patogenów.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy kontaktowe o działaniu grzybobójczym lub bakteriobójczym, skuteczne w początkowej fazie infekcji.
• Biopestycydy – np. preparaty zawierające substancje wysuszające lub hamujące rozwój strzępek grzybni.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające składniki aktywne o właściwościach ograniczających rozwój patogenów jak krzem, potas, miedź.

Uwaga: Skuteczność interwencyjna ogranicza się do okresu 48–96 godzin od infekcji. Po tym czasie patogeny przenikają do wnętrza rośliny, gdzie środki kontaktowe tracą efektywność.

3. Metoda wyniszczająca (działanie antysporulacyjne)
Stosowana po wystąpieniu widocznych objawów choroby. Celem jest zahamowanie dalszego rozwoju patogena oraz ograniczenie jego rozprzestrzeniania.
Warunek skuteczności – preparaty muszą mieć działanie wgłębne lub systemiczne, aby dotrzeć do patogena rozwijającego się wewnątrz tkanek roślinnych.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy systemiczne lub wgłębne (translaminarne), działające wewnątrz rośliny, w miejscach uszkodzeń i infekcji.
• Biopestycydy – nieliczne preparaty o udokumentowanym działaniu wgłębnym.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające substancje aktywne o działaniu ograniczającym rozwój chorób, które mogą przenikać do wnętrza rośliny poprzez system korzeniowy lub tkanki.