Rolnice

Rolnice to gąsienice nocnych motyli z rodziny sówkowatych, które stanowią jedną z najgroźniejszych grup szkodników glebowych w uprawach warzyw, zbóż i innych roślin rolniczych. W Polsce występuje kilkadziesiąt gatunków rolnic, z których największe znaczenie gospodarcze mają: rolnica zbożówka (Agrotis segetum), rolnica czopówka (A. exclamationis), rolnica gwoździówka (A. ipsilon) oraz rolnica panewka (Xestia c-nigrum). Szkody powodowane są przez gąsienice, które żerują w glebie i uszkadzają zarówno części podziemne, jak i nadziemne młodych roślin. Występowanie rolnic jest powszechne w całym kraju, zwłaszcza na glebach próchniczych i lekkich.

Gąsienice pierwszego pokolenia zaczynają żerować od kwietnia, gdy temperatura gleby przekracza 10°C. Drugi okres intensywnego żerowania przypada na lipiec i sierpień. Motyle pojawiają się od maja do końca września, aktywne są o zmierzchu i w nocy. W zależności od gatunku, rolnice mogą rozwijać jedno lub dwa pokolenia w sezonie.

Rolnice są szkodnikami polifagicznymi, żerują na szerokim spektrum roślin uprawnych. Należą do nich m.in. warzywa kapustne (kapusta, brokuł, kalafior), marchew, burak, ziemniak, kukurydza, zboża ozime, groch, tytoń, a także rośliny okopowe i motylkowe. Największe straty odnotowywane są w uprawach warzyw korzeniowych i kapustnych.

• Rolnica zbożówka (Agrotis segetum)

Dorosłe motyle ze skrzydłami o rozpiętości 35-47 mm, pierwsza para barwy szarobrunatnej, druga biaława lub beżowobiała, z żółtawobrunatnym obrzeżem i szarym użyłkowanie.
Jaja są kuliste z delikatnie spłaszczonym wierzchołkiem, gęsto żebrowane, białawe, z czasem ciemniejące, składane po kilka sztuk w grupie.
Gąsienica ma ciało walcowate, grube, długości 45-50 mm, ciemnooliwkowe, z ciemniejszą linią wzdłuż ciała, po stronie brzusznej – brunatnobiałe. Głowa jest brunatna z ciemnymi plamkami, zaopatrzona w masywny aparat gębowy typu gryzącego. Po dotknięciu zwija się spiralnie i pozostaje bez ruchu. Gatunek najczęściej spotykany w Polsce.

• Rolnica czopówka (Agrotis exclamationis)

Motyl ma skrzydła rozpiętości 35-45 mm. Pierwsza para skrzydeł jest żółtawoszara z plamkami – plamka nerkowata jest szaroczarna, plamka klinowata czarna. Druga para skrzydeł jest biaława z żyłkami i jasna strzępiną.
Gąsienica długości 35-50 mm, masywna, brunatnoszara z jasną linią grzbietową.

• Rolnica panewka (Xestia c-nigrum)

Przednie skrzydła motyli maja rozpiętość 16-23 mm, barwy ciemnobrunatnej, z szerokim jasnym polem. Tylne skrzydła są białawoszare.
Gąsienice dorastają do 35 mm, są szarozielone lub brązowe.
Rzadziej spotykana, ale obecna w całej Polsce.

• Rolnica gwoździówka (Agrotis ipsilon)

Przednie skrzydła motyli są brązowoszare, bez linii poprzecznych. Tyle skrzydła białawe, opalizujące.
Gąsienica długości do 50 mm, ciemnozielona, matowa z rudawą linią po stronie grzbietowej.

• Rolnica tasiemka (Noctua pronuba)

Ciało motyla pokryte gęstymi włoskami, skrzydła rozpiętości do 45 mm, przednia para jasno- lub ciemnobrunatna, tylna żółtobrunatna z wąskim, czarnym paskiem wzdłuż zewnętrznych brzegów.
Gąsienica długości do 50 mm jest walcowata, popielatobrunatna, na grzbiecie ma 3 jaśniejsze przerywane linie. Głowa mała, barwy brunatnej.

Rolnice zimują w glebie w stadium gąsienicy lub poczwarki na głębokości 25 cm. Żerowanie rozpoczyna się wczesną wiosną (temperatura gleby powyżej 10ºC).  Pod koniec kwietnia następuje przepoczwarczenie. Motyle latają od maja do połowy lipca oraz od sierpnia do października, wieczorem oraz w nocy, natomiast w ciągu dnia kryją się w skupiskach roślin, między kamieniami lub w ściółce.  Samice składają jaja na roślinach lub w glebie. Jedna samica może złożyć do 2000 jaj. Po upływie 5-15 dni wylęgają się gąsienice. Do drugiej wylinki żerują na roślinach zeskrobując miękisz, a po trzeciej schodzą do ziemi. Młode gąsienice są aktywne również w dzień, natomiast starsze żerują głównie nocą, a w ciągu dnia ukrywają się pod powierzchnią gleby. W drugiej połowie maja następuje przepoczwarczenie. Pełny rozwój trwa od 6 do 8 tygodni.

Szkody wywoływane są przez gąsienice, które podcinają szyjki korzeniowe roślin, powodując ich więdnięcie, przewracanie się i zamieranie. W uprawach rozsad placowe wypadanie roślin jest charakterystycznym objawem żerowania rolnic. Starsze larwy wygryzają korytarze w bulwach, korzeniach, wciągają do ziemi liście lub całe młode rośliny i zjadają je nocą. Warzywa korzeniowe mają powygryzane nieregularne fragmenty tkanek, przeważnie w górnej części korzeni, często są przegryzione na wylot we wszystkich kierunkach. Zwykle obserwuje się dwa okresy uszkodzeń: w maju i w czerwcu, a później w sierpniu i we wrześniu.

Metody agrotechniczne, biologiczne i niechemiczne
Prawidłowy płodozmian i głęboka orka jesienna ograniczają liczebność zimujących larw i poczwarek.
Podorywka bezpośrednio po zbiorze przedplonów niszczy jaja i gąsienice.
Zaorywanie nieużytków i niszczenie kwitnących chwastów ogranicza miejsca lęgowe i źródła pokarmu dla dorosłych motyli.
Uprawki mechaniczne wczesną wiosną zmniejszają populację gąsienic.
Stosowanie pasów kwietnych sprzyjających występowaniu naturalnych wrogów, np. ptaków, chrząszczy z rodziny biegaczowatych (Carabidae).

Metody chemiczne
W przypadku przekroczenia progu zagrożenia zaleca się wykonanie zabiegu interwencyjnego insektycydami zarejestrowanymi do zwalczania rolnic.
Ze względu na placowy charakter występowania szkodnika, zabieg chemiczny można ograniczyć do miejsc żerowania larw.
Dobór środka należy dostosować do aktualnego Programu Ochrony Roślin oraz przestrzegać okresów karencji i prewencji.

Monitoring za pomocą pułapek feromonowych
Pułapki feromonowe to skuteczne narzędzie do wczesnego wykrywania obecności motyli rolnic i prognozowania pojawu gąsienic. Wykorzystują one syntetyczne feromony płciowe samic, które przyciągają samce do wnętrza pułapki, umożliwiając liczenie osobników i ocenę dynamiki lotów.

Sposób stosowania
Pułapki należy rozwiesić na polach uprawnych lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie, na wysokości około 1–1,5 m nad ziemią. Zaleca się stosowanie minimum 2 pułapek ustawionych na brzegach plantacji. Pułapki powinny być rozmieszczone równomiernie, z dala od drzew i przeszkód mogących zakłócać rozprzestrzenianie się feromonu.
Feromony należy wymieniać co 4–6 tygodni lub zgodnie z zaleceniami producenta.
Zbieranie danych z pułapek należy przeprowadzać co 2–3 dni, a w okresie szczytowego lotu – codziennie.
Monitoring rozpoczynamy od końca kwietnia/początku maja (w zależności od warunków pogodowych) i kontynuujemy przez cały okres wegetacyjny.

Interpretacja wyników
Obserwacja masowych lotów motyli pozwala przewidzieć, kiedy samice będą składać jaja, co z kolei umożliwia zaplanowanie lustracji upraw w kierunku pojawu gąsienic.

Prognozowanie pojawu gąsienic na podstawie sumy temperatur efektywnych (STE)
Efektywna suma temperatur to narzędzie fenologiczne, które pozwala na określenie momentu pojawu i aktywności poszczególnych stadiów rozwojowych rolnic, głównie gąsienic. STE wylicza się jako różnicę między temperaturą dobową, a temperaturą progową rozwoju danego gatunku (dla rolnic przyjmuje się próg około +10°C).
Kluczowe momenty:
Pojaw motyli pierwszego pokolenia obserwuje się po osiągnięciu około 150-180°C.
Maksimum składania jaj przypada zwykle przy STE ok. 200-250°C.
Pojaw gąsienic pierwszego pokolenia prognozuje się przy STE 280-320°C.
Drugie pokolenie gąsienic (główne żerujące latem) pojawia się przy STE 700-800°C.
Monitorując temperatury i obliczając STE, możliwe jest precyzyjne zaplanowanie obserwacji polowych oraz ewentualnych zabiegów ochrony.

O nalotach i pojawiającym się zagrożeniu ze strony rolnic informuje system FARM SMART (farmsmart.pl). System bazuje na automatycznych feromonowych foto-pułapkach, dzięki którym możliwe jest codzienne monitorowanie liczby odłowionych motyli. Dodatkowo model fenologiczny rozwoju szkodnika na podstawie STE podaje optymalny termin zwalczania gąsienic rolnicy zbożówki. W przypadku pojawiającego się zagrożenia, system przesyła komunikaty do producenta, co umożliwia wyznaczenie optymalnego terminu zwalczania.

Lustracje gleby i próg zagrożenia
W celu potwierdzenia obecności gąsienic i oceny zagrożenia zaleca się wykonanie tzw. odkrywek glebowych. Przeprowadza się je na głębokość do 30 cm, zaleca się 10-16 odkrywek/ha.
Próg zagrożenia wynosi: 4-6 gąsienic/ m².
Jeżeli próg zostanie przekroczony, należy podjąć decyzję o wykonaniu zabiegu ochrony chemicznego lub niechemicznego – w zależności od fazy rozwoju roślin i liczebności szkodnika.