Rak powierzchniowy kory drzew ziarnkowych

Rak powierzchniowy kory drzew ziarnkowych jest chorobą grzybową występującą przede wszystkim na jabłoni, rzadziej na gruszy, a sporadycznie na innych różowatych. Patogen rozwija się głównie w zewnętrznych warstwach miękiszu korowego, prowadząc do powstawania nekroz, pęknięć i stopniowego obumierania fragmentów kory. Choroba ma charakter powierzchniowy, co odróżnia ją od bardziej destrukcyjnych raków głębokich, jednak przy intensywnym nasileniu może doprowadzić do uszkodzeń całych konarów i ograniczenia wzrostu drzew.
W Europie i Ameryce Północnej uznaje się ją za jedną z częstszych chorób ran kory w sadach jabłoniowych prowadzonych intensywnie. Największe straty obserwuje się na drzewach młodych, szczególnie w rejonach o dużej liczbie deszczowych dni oraz w sadach narażonych na częste uszkodzenia mechaniczne.

Patogen Pezicula corticola należy do grzybów workowych, a w praktyce sadowniczej dominuje jego stadium konidialne Cryptosporiopsis corticola. Grzyb zimuje jako grzybnia w obumarłych fragmentach kory, zrakowaceniach i w zaschniętych pędach. Na porażonych tkankach wiosną i latem tworzą się liczne acerwulusy zawierające konidia, które stanowią główne źródło infekcji pierwotnych.
Konidia mają kształt elipsoidalny lub cylindryczny, są bezbarwne i tworzą się w skupieniach o średnicy około 1-1,5 mm. W warunkach wysokiej wilgotności wydostają się na powierzchnię w postaci śluzowatej, jasnej masy zarodnikowej. Rozprzestrzeniane są z kroplami deszczu, mgłą i bryzgami wody, a także przez wiatr na niewielkie odległości.
Do infekcji dochodzi najczęściej przez uszkodzenia kory. Szczególnie podatne są rany powstałe po cięciu, pęknięcia od gradobicia, otarcia spowodowane przez mechanizację, a także ślady żerowania owadów. Patogen rzadko tworzy stadium doskonałe, które nie ma większego znaczenia w rozwoju choroby.

Grzyb rozwija się głównie w zewnętrznych warstwach miękiszu korowego, dlatego w początkowym okresie zmiany są płytkie i mają charakter powierzchniowy. Najszybszy rozwój patogena obserwuje się w okresach wilgotnych, gdy często pojawiają się deszcze, oraz przy umiarkowanych temperaturach wynoszących ok. 12-22°C.
Zarodnikowanie trwa przez cały sezon wegetacyjny, jednak jego największe nasilenie przypada na wiosnę i wczesne lato, co pokrywa się z okresem intensywnego wzrostu pędów i wykonywania cięć pielęgnacyjnych. Do infekcji dochodzi szybko, zwykle w czasie kilku do kilkunastu godzin od utrzymywania się wilgotnej powierzchni kory.
W sadach, w których drzewa często ulegają uszkodzeniom mechanicznym, a wilgotność powietrza jest wysoka, możliwy jest rozwój rozległych powierzchni nekrotycznych i zamarcie całych konarów.

Objawy raka powierzchniowego pojawiają się głównie na korze konarów i pni. Pierwszym symptomem są nekrotyczne plamy o barwie od jasnobrązowej do brunatnej, które stopniowo powiększają się i obejmują coraz większą powierzchnię tkanki. Kora w miejscu porażenia zapada się, staje się pergaminowa i zaczyna obumierać.
Na obumarłej korze widoczne są drobne, ciemne wypukłości. Są to acerwulusy, czyli skupienia zarodników konidialnych. W warunkach wysokiej wilgotności wydzielają one śluzowate masy konidiów, które wyglądają jak jasno beżowe lub żółtawe grudki.
W kolejnych etapach nekrozy rozwijają się rozległe plamy o nieregularnych kształtach, które mogą łączyć się ze sobą i obejmować znaczną część obwodu gałęzi. Jeśli patogen wyniszczy miękisz korowy na całej średnicy pędu, dochodzi do jego zamierania powyżej miejsca infekcji.
Objawy nie występują na liściach ani owocach. Zmiany lokalizują się wyłącznie na korze i pod nią, co odróżnia tę chorobę od patogenów o szerszym spektrum infekcji.

• Ochrona przed rakiem powierzchniowym opiera się przede wszystkim na zapobieganiu powstawaniu ran oraz ograniczaniu źródeł inokulum. Kluczowe znaczenie ma właściwe prowadzenie cięć, unikanie uszkodzeń mechanicznych i utrzymywanie właściwych warunków fitosanitarnych w sadzie.
• W pierwszej kolejności należy usuwać chore pędy i konary, a powstałe rany oczyszczać do zdrowej tkanki. Usunięte fragmenty powinny być wynoszone poza sad lub palone. Wskazane jest również eliminowanie z sadu obumarłych drzew, które stanowią trwałe źródło infekcji.
• Zaleca się zabezpieczanie ran po cięciu maściami ochronnymi, co zmniejsza ryzyko wnikania patogena. W okresach intensywnych opadów lub po gradobiciu drzewa można dodatkowo chronić poprzez wykonywanie oprysków fungicydami zalecanymi w aktualnych programach ochrony, jednak stosowanie preparatów powinno być oparte o monitoring i lustrację.
• W uprawach intensywnych ważne jest prowadzenie drzew w taki sposób, aby poprawić przewiewność korony i ograniczyć utrzymywanie się wilgoci na pędach. Wymiana zrakowaciałych drzew w sadach starszych pozwala zmniejszyć presję choroby w kolejnych latach.

1. Chemiczne środki ochrony roślin

To zarejestrowane produkty do ochrony roślin, charakteryzujące się okresem karencji oraz możliwością pozostawiania pozostałości substancji aktywnych. Najczęściej są to fungicydy, głównie skuteczne wobec patogenów grzybowych. Zasadniczo nie działają na bakterie i wirusy.

Podział ze względu na sposób działania:

• Środki kontaktowe (powierzchniowe) – pokrywają powierzchnię roślin, nie wnikając do wnętrza. Działają tylko tam, gdzie zostały naniesione, przez co są narażone na spłukiwanie i degradację. Ich skuteczność zwiększa się poprzez stosowanie adiuwantów.
• Środki wgłębne (translaminarne) – częściowo wnikają w tkanki rośliny, zwykle przez aparaty szparkowe, lecz działają tylko w miejscu aplikacji.
• Środki systemiczne – przenikają do wnętrza rośliny i są transportowane wraz z sokami, co pozwala na ochronę także części, które nie były bezpośrednio opryskane. Mogą być stosowane dolistnie lub przez system korzeniowy (z fertygacją). Często mają wydłużony okres karencji.

2. Biopestycydy (biologiczne środki ochrony roślin)
To preparaty często dopuszczone do produkcji ekologicznej, zwykle o bardzo krótkim lub zerowym okresie karencji i bez pozostałości, zawierają:
– mikroorganizmy (szczepy bakterii, grzybów, drożdży),
– ekstrakty roślinne,
– naturalne olejki,
– związki mineralne (jak wodorowęglan potasu).

Ze względu na sposób działania w grupie biopestycydów wyróżniono preparaty:
– kontaktowe – mikroorganizmy tworzą barierę mikrobiologiczną, konkurują z patogenami (tzw. efekt „zajętego krzesła”) lub wytwarzają metabolity zwalczające patogeny. Ich działanie jest zależne od czynników zewnętrznych (UV, deszcz).
– wgłębne (translaminarne) – dotyczy nielicznych naturalnych preparatów, które przenikają płytko w tkanki.
– systemiczne – bardzo rzadkie wśród biopestycydów, mogą występować tylko przy określonych formulacjach, głównie dostarczanych przez system korzeniowy.

3. Biostymulatory
Choć biostymulatory nie są środkami ochrony roślin, mogą pośrednio ograniczać rozwój chorób, wzmacniając odporność roślin na stresy biotyczne (patogeny) i abiotyczne (warunki środowiskowe).

Wśród biostymulatorów wyróżniono dwa rodzaje:

• Mikrobiologiczne – działają kontaktowo, poprzez zasiedlanie powierzchni roślin i konkurencję z patogenami.
• Niemikrobiologiczne – mogą działać kontaktowo, wgłębnie i systemicznie (najczęściej przy aplikacji przez system korzeniowy, np. fertygację). Do tej grupy należy zaliczyć Agro ECA Protect.

4. Nawozy o działaniu wspierającym zdrowotność
Niektóre nawozy wykazują działanie ograniczające choroby, choć formalnie nie są ŚOR. Przykładem są:

• nawozy miedziowe i srebrne (działanie kontaktowe i odkażające),
• wodorowęglan potasu, sodu (działanie powierzchniowe, zmieniające pH na niekorzystne dla patogenów).

Działają: kontaktowo, czasem wgłębne, systemiczne głównie przy aplikacji do gleby.

5. Preparaty mikrobiologiczne zarejestrowane jako nawozy
Podobnie jak biopestycydy mikrobiologiczne, działają wyłącznie kontaktowo, kolonizując powierzchnie roślin i tworząc barierę biologiczną przeciw patogenom (tzw. efekt „zajętego krzesła” lub wytwarzają metabolity/enzymy).

Skuteczna ochrona roślin przed chorobami opiera się na dostosowaniu strategii działania do fazy rozwoju patogena. Wyróżniamy trzy główne metody stosowania preparatów ograniczających i zwalczających choroby.

1. Metoda zapobiegawcza (profilaktyczna)
Polega na cyklicznym stosowaniu preparatów ochronnych jeszcze przed kontaktem patogena z rośliną oraz przed rozpoczęciem infekcji.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin (ŚOR) – głównie fungicydy zapobiegawcze, które inaktywują inokulum patogena, uniemożliwiając kiełkowanie zarodników oraz penetrację tkanek roślinnych. Skuteczność zależy od odporności substancji aktywnej na zmywanie oraz zdolności przemieszczania się do nowych przyrostów rośliny.
• Preparaty mikrobiologiczne (biopestycydy, biostymulatory mikrobiologiczne, nawozy mikrobiologiczne) – działają przez zasiedlanie powierzchni rośliny lub strefy korzeniowej, tworząc barierę mikrobiologiczną oraz wytwarzając metabolity i enzymy hamujące rozwój patogenów.
• Nawozy nieorganiczne o działaniu wspierającym zdrowotność – jak nawozy miedziowe lub potasowe, wykazujące działanie ograniczające rozwój patogenów poprzez bezpośredni kontakt i zmianę warunków środowiskowych na niekorzystne dla rozwoju chorób.

2. Metoda interwencyjna
Polega na zastosowaniu preparatów bezpośrednio po rozpoczęciu infekcji, ale przed pojawieniem się widocznych objawów chorobowych. Staje się coraz powszechniejsza dzięki precyzyjnym systemom monitoringu infekcji, takich jak Farm Smart, który umożliwia wykonanie zabiegu we właściwym momencie, zanim pojawią się objawy chorobowe na roślinie.
Korzyści wynikające ze stosowania ochrony na podstawie systemu Farm Smart:
– redukcja liczby zabiegów nawet o 30% w porównaniu do metody profilaktycznej.
– najwyższa skuteczność preparatów o działaniu kontaktowym wobec młodych stadiów rozwojowych patogenów.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy kontaktowe o działaniu grzybobójczym lub bakteriobójczym, skuteczne w początkowej fazie infekcji.
• Biopestycydy – np. preparaty zawierające substancje wysuszające lub hamujące rozwój strzępek grzybni.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające składniki aktywne o właściwościach ograniczających rozwój patogenów jak krzem, potas, miedź.

Uwaga: Skuteczność interwencyjna ogranicza się do okresu 48–96 godzin od infekcji. Po tym czasie patogeny przenikają do wnętrza rośliny, gdzie środki kontaktowe tracą efektywność.

3. Metoda wyniszczająca (działanie antysporulacyjne)
Stosowana po wystąpieniu widocznych objawów choroby. Celem jest zahamowanie dalszego rozwoju patogena oraz ograniczenie jego rozprzestrzeniania.
Warunek skuteczności – preparaty muszą mieć działanie wgłębne lub systemiczne, aby dotrzeć do patogena rozwijającego się wewnątrz tkanek roślinnych.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy systemiczne lub wgłębne (translaminarne), działające wewnątrz rośliny, w miejscach uszkodzeń i infekcji.
• Biopestycydy – nieliczne preparaty o udokumentowanym działaniu wgłębnym.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające substancje aktywne o działaniu ograniczającym rozwój chorób, które mogą przenikać do wnętrza rośliny poprzez system korzeniowy lub tkanki.