Przypąkowe zamieranie pędów maliny

Przypąkowe zamieranie pędów maliny jest jedną z najważniejszych chorób grzybowych malin na świecie i w Polsce, zaliczaną obok chorób wirusowych do głównych czynników ograniczających plon i trwałość plantacji towarowych. Grzyb występuje we wszystkich rejonach uprawy malin, zarówno na plantacjach towarowych, jak i w uprawach amatorskich. Szczególnie duże straty obserwuje się w rejonach o wilgotnym klimacie i na plantacjach silnie zagęszczonych.
Głównym gospodarzem są maliny właściwe (Rubus idaeus), jednak patogen może porażać także niektóre mieszańce malin z jeżyną oraz dziko rosnące gatunki Rubus, które stanowią ważne rezerwuary infekcji. Choroba prowadzi do osłabienia roślin, zamierania całych pędów, spadku liczby i jakości owoców oraz zwiększonej podatności krzewów na wymarzanie. W latach sprzyjających rozwojowi patogenu straty w plonie mogą dochodzić nawet do 40–50 procent, zwłaszcza na plantacjach wieloletnich bez systematycznej ochrony.

Sprawcą choroby jest grzyb workowy Didymella applanata, którego stadium bezpłciowe opisuje się jako Phoma idaei. Grzybnia patogenu rozwija się głównie w tkankach kory i drewna jednorocznych pędów oraz w ogonkach liściowych i pąkach.

W okresie wegetacji patogen tworzy na porażonych tkankach dwa typy struktur rozmnażania:

• piknidia (stadium anamorficzne) – drobne, zagłębione, czarne punkty, w których powstają bezbarwne, jednokomórkowe zarodniki konidialne (piknospory). Zarodniki te są uwalniane w postaci śluzowatych rozet i rozprzestrzeniane głównie przez krople deszczu oraz podczas deszczowania,
• pseudotecja (perytecja) – kuliste, czarne owocniki stadium workowego, zagłębione w korze starych pędów. W ich wnętrzu powstają worki z dwukomórkowymi, brunatnymi askosporami, które stanowią ważne źródło infekcji wiosennej, zwykle od końca kwietnia do czerwca, w zależności od przebiegu pogody.

Patogen zimuje najczęściej w postaci grzybni oraz dojrzałych lub dojrzewających owocników na porażonych, dwuletnich pędach pozostawionych na plantacji oraz na resztkach po cięciu. Grzybnia może przetrwać także w porażonych pąkach oraz na ogonkach liściowych. Na nowych plantacjach źródłem infekcji bywają zakażone sadzonki przeniesione z mateczników.

Źródła i przebieg infekcji
Wiosną, w czasie ruszania wegetacji malin, na porażonych pędach dojrzewają owocniki workowe, z których podczas opadów uwalniane są zarodniki. Opadają one na młode, intensywnie rosnące pędy i ogonki liściowe, kiełkują na wilgotnej powierzchni i infekują tkanki w okolicach międzywęźli i nasad liści. Infekcja następuje głównie przez kutykulę oraz naturalne otwory i drobne zranienia skórki.

Latem i wczesną jesienią na świeżych plamach powstają liczne piknidia, które produkują ogromne ilości zarodników konidialnych. Zarodniki te są odpowiedzialne za wtórne infekcje w obrębie tej samej plantacji. Rozprzestrzeniają się z kroplami deszczu, podczas nawadniania oraz przy kontakcie między porażonymi a zdrowymi pędami. W sprzyjających warunkach na jednym pędzie może pojawić się kilka cykli infekcji w sezonie, co powoduje szybkie rozprzestrzenianie choroby.

Rozwojowi D. applanata sprzyjają umiarkowane temperatury i wysoka wilgotność powietrza. Optymalne warunki infekcji występują zazwyczaj w zakresie 15-22°C, przy długotrwałym zwilżeniu powierzchni pędów i liści, przekraczającym 10-12 godzin. W praktyce choroba rozwija się najintensywniej w okresach częstych opadów deszczu, mglistej pogody oraz przy gęstym, słabo przewietrzanym łanie roślin.
Do silnego porażenia dochodzi zwykle od drugiej połowy czerwca do sierpnia, kiedy młode pędy są najbardziej podatne, a jednocześnie występują wysokie temperatury i długotrwałe zwilżenie roślin. Zbyt intensywne nawożenie azotem, bujny wzrost pędów, nadmierne zagęszczenie plantacji oraz obecność chwastów powodują ograniczenie przewiewności i wydłużenie okresu utrzymywania się wilgoci na powierzchni pędów, co sprzyja infekcjom.
Patogen może rozwijać się także w chłodniejszych warunkach, jednak przy temperaturze poniżej 10°C aktywność grzyba jest wyraźnie ograniczona, a dojrzewanie owocników workowych ulega spowolnieniu.

Objawy przypąkowego zamierania pędów maliny są najlepiej widoczne na jednorocznych pędach, ale choroba obejmuje również liście i w konsekwencji wpływa na całe krzewy.
Pędy jednoroczne
Pierwsze symptomy pojawiają się zwykle w drugiej połowie czerwca, najpierw na dolnych częściach pędów, w okolicy pąków bocznych i nasad liści. Widoczne są podłużne, nieregularne, brunatnofioletowe plamy, które stopniowo powiększają się ku górze pędu. Z czasem środkowa część plam jaśnieje, przybierając szarawy kolor, natomiast obrzeża pozostają ciemnofioletowe, co nadaje im charakterystyczny wygląd. W połowie lata na powierzchni plam pojawiają się liczne, czarne punkty widoczne gołym okiem, są to piknidia wypełnione zarodnikami konidialnymi.
W miarę postępu choroby plamy mogą łączyć się ze sobą i obejmować niemal cały obwód pędu. Kora w tych miejscach pęka i łuszczy się, a tkanka przewodząca ulega uszkodzeniu. Tak porażone odcinki pędów łatwo przemarzają zimą, a w kolejnym sezonie wegetacyjnym całe pędy mogą zamierać.
Liście
Na liściach połączonych z porażonymi odcinkami pędu rozwijają się wzdłuż nerwów brunatne lub oliwkowe smugi i plamy, którym często towarzyszy chlorotyczna, żółknąca obwódka. Tego typu objawy obserwuje się zwłaszcza na liściach znajdujących się w środkowej części pędów. Silnie porażone liście żółkną, zasychają i przedwcześnie opadają, co ogranicza powierzchnię asymilacyjną rośliny.
Pędy dwuletnie i pędy owoconośne
Na pędach dwuletnich, które w poprzednim roku były porażone, można obserwować strefy z pozostałościami nekrotycznych plam i pęknięciami kory. Pędy takie są osłabione, gorzej zawiązują pędy boczne i kwiatostany i często zamierają już w pierwszej części sezonu. Wyraźnie widoczne jest też zamieranie krótkopędów owoconośnych. Z brunatniejących nasad pąków kwiatowych rozwijają się krótkie, zasychające odcinki, na których owoce albo się nie zawiązują, albo są drobne i nieliczne.

Silnie porażone rośliny mają mniej pędów owoconośnych, słabiej rosną i gorzej zimują. Z powodu zamierania całych pędów oraz redukcji liczby owoców straty plonu mogą sięgać kilkudziesięciu procent, a owoce uzyskane z chorych roślin bywają drobniejsze i gorzej wybarwione.

• Metody agrotechniczne
  Należy zakładać plantacje ze zdrowych, kwalifikowanych sadzonek, pochodzących z mateczników wolnych od D. applanata.
  Wybór lokalizacji plantacji: stanowiska przewiewne, słoneczne, o glebach dobrze zdrenowanych, z unikaniem zastoisk wilgoci.
  Odległości między rzędami i roślinami powinny zapewniać swobodny przepływ powietrza – nadmierne zagęszczenie plantacji sprzyja chorobie.
  Wskazane jest prowadzenie malin przy drutach i regularne usuwanie nadmiaru młodych pędów, tak aby w jednym rzędzie pozostawała ograniczona liczba silnych, dobrze wykształconych pędów.
  Po zbiorach powinno się wycinać i usuwać z plantacji wszystkie pędy dwuletnie, szczególnie te z objawami zamierania i nekroz, ponieważ stanowią one główne źródło zimujących owocników patogenu. Materiał ten powinien być usuwany z pola lub niszczony.
  Zaleca się utrzymywanie plantacji w stanie wolnym od chwastów, które zwiększają wilgotność powietrza i utrudniają przewietrzanie łanu.
  Nawożenie azotem powinno być dostosowane do potrzeb roślin, z unikanie przenawożenia, które prowadzi do silnego, miękkiego wzrostu pędów podatnych na infekcje.
  W miarę możliwości należy unikać deszczowania, a jeżeli jest to konieczne, powinno się je prowadzić w godzinach porannych, tak aby rośliny mogły szybko obeschnąć.
• Metody biologiczne
  W literaturze opisano korzystny wpływ niektórych preparatów biologicznych zawierających bakterie z rodzajów Pseudomonas i Bacillus oraz grzyby z rodzaju Chaetomium, które w warunkach laboratoryjnych ograniczały wzrost D. applanata poprzez wydzielanie enzymów litycznych i związków antygrzybowych.
• Metody hodowlane
  W programach hodowlanych prowadzonych w kilku krajach europejskich i w Ameryce Północnej poszukuje się odmian maliny o podwyższonej tolerancji na przypąkowe zamieranie pędów. Odmiany o sztywniejszych, mniej podatnych na pękanie pędach oraz o luźniejszym pokroju roślin wykazują zwykle mniejsze nasilenie choroby. W praktyce zaleca się wybór odmian mniej podatnych i dostosowanych do lokalnych warunków klimatyczno glebowych.
• Metody chemiczne
  Fungicydy powinny być stosowane przede wszystkim zapobiegawczo, od fazy intensywnego wzrostu młodych pędów wiosną, gdy osiągają one około 15-20 cm wysokości, aż do końca kwitnienia, z zachowaniem okresu karencji.
  W praktyce zaleca się prowadzenie zabiegów w odstępach 10-14 dni, dostosowując ich liczbę do przebiegu pogody, stopnia zagrożenia i podatności odmiany.
  W integrowanej ochronie istotne jest stosowanie rotacji substancji czynnych o odmiennych mechanizmach działania, co zmniejsza ryzyko powstania i rozprzestrzenienia ras patogenu odpornych na dany fungicyd.

1. Chemiczne środki ochrony roślin

To zarejestrowane produkty do ochrony roślin, charakteryzujące się okresem karencji oraz możliwością pozostawiania pozostałości substancji aktywnych. Najczęściej są to fungicydy, głównie skuteczne wobec patogenów grzybowych. Zasadniczo nie działają na bakterie i wirusy.

Podział ze względu na sposób działania:

• Środki kontaktowe (powierzchniowe) – pokrywają powierzchnię roślin, nie wnikając do wnętrza. Działają tylko tam, gdzie zostały naniesione, przez co są narażone na spłukiwanie i degradację. Ich skuteczność zwiększa się poprzez stosowanie adiuwantów.
• Środki wgłębne (translaminarne) – częściowo wnikają w tkanki rośliny, zwykle przez aparaty szparkowe, lecz działają tylko w miejscu aplikacji.
• Środki systemiczne – przenikają do wnętrza rośliny i są transportowane wraz z sokami, co pozwala na ochronę także części, które nie były bezpośrednio opryskane. Mogą być stosowane dolistnie lub przez system korzeniowy (z fertygacją). Często mają wydłużony okres karencji.

2. Biopestycydy (biologiczne środki ochrony roślin)
To preparaty często dopuszczone do produkcji ekologicznej, zwykle o bardzo krótkim lub zerowym okresie karencji i bez pozostałości, zawierają:
– mikroorganizmy (szczepy bakterii, grzybów, drożdży),
– ekstrakty roślinne,
– naturalne olejki,
– związki mineralne (jak wodorowęglan potasu).

Ze względu na sposób działania w grupie biopestycydów wyróżniono preparaty:
– kontaktowe – mikroorganizmy tworzą barierę mikrobiologiczną, konkurują z patogenami (tzw. efekt „zajętego krzesła”) lub wytwarzają metabolity zwalczające patogeny. Ich działanie jest zależne od czynników zewnętrznych (UV, deszcz).
– wgłębne (translaminarne) – dotyczy nielicznych naturalnych preparatów, które przenikają płytko w tkanki.
– systemiczne – bardzo rzadkie wśród biopestycydów, mogą występować tylko przy określonych formulacjach, głównie dostarczanych przez system korzeniowy.

3. Biostymulatory
Choć biostymulatory nie są środkami ochrony roślin, mogą pośrednio ograniczać rozwój chorób, wzmacniając odporność roślin na stresy biotyczne (patogeny) i abiotyczne (warunki środowiskowe).

Wśród biostymulatorów wyróżniono dwa rodzaje:

• Mikrobiologiczne – działają kontaktowo, poprzez zasiedlanie powierzchni roślin i konkurencję z patogenami.
• Niemikrobiologiczne – mogą działać kontaktowo, wgłębnie i systemicznie (najczęściej przy aplikacji przez system korzeniowy, np. fertygację). Do tej grupy należy zaliczyć Agro ECA Protect.

4. Nawozy o działaniu wspierającym zdrowotność
Niektóre nawozy wykazują działanie ograniczające choroby, choć formalnie nie są ŚOR. Przykładem są:

• nawozy miedziowe i srebrne (działanie kontaktowe i odkażające),
• wodorowęglan potasu, sodu (działanie powierzchniowe, zmieniające pH na niekorzystne dla patogenów).

Działają: kontaktowo, czasem wgłębne, systemiczne głównie przy aplikacji do gleby.

5. Preparaty mikrobiologiczne zarejestrowane jako nawozy
Podobnie jak biopestycydy mikrobiologiczne, działają wyłącznie kontaktowo, kolonizując powierzchnie roślin i tworząc barierę biologiczną przeciw patogenom (tzw. efekt „zajętego krzesła” lub wytwarzają metabolity/enzymy).

Skuteczna ochrona roślin przed chorobami opiera się na dostosowaniu strategii działania do fazy rozwoju patogena. Wyróżniamy trzy główne metody stosowania preparatów ograniczających i zwalczających choroby.

1. Metoda zapobiegawcza (profilaktyczna)
Polega na cyklicznym stosowaniu preparatów ochronnych jeszcze przed kontaktem patogena z rośliną oraz przed rozpoczęciem infekcji.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin (ŚOR) – głównie fungicydy zapobiegawcze, które inaktywują inokulum patogena, uniemożliwiając kiełkowanie zarodników oraz penetrację tkanek roślinnych. Skuteczność zależy od odporności substancji aktywnej na zmywanie oraz zdolności przemieszczania się do nowych przyrostów rośliny.
• Preparaty mikrobiologiczne (biopestycydy, biostymulatory mikrobiologiczne, nawozy mikrobiologiczne) – działają przez zasiedlanie powierzchni rośliny lub strefy korzeniowej, tworząc barierę mikrobiologiczną oraz wytwarzając metabolity i enzymy hamujące rozwój patogenów.
• Nawozy nieorganiczne o działaniu wspierającym zdrowotność – jak nawozy miedziowe lub potasowe, wykazujące działanie ograniczające rozwój patogenów poprzez bezpośredni kontakt i zmianę warunków środowiskowych na niekorzystne dla rozwoju chorób.

2. Metoda interwencyjna
Polega na zastosowaniu preparatów bezpośrednio po rozpoczęciu infekcji, ale przed pojawieniem się widocznych objawów chorobowych. Staje się coraz powszechniejsza dzięki precyzyjnym systemom monitoringu infekcji, takich jak Farm Smart, który umożliwia wykonanie zabiegu we właściwym momencie, zanim pojawią się objawy chorobowe na roślinie.
Korzyści wynikające ze stosowania ochrony na podstawie systemu Farm Smart:
– redukcja liczby zabiegów nawet o 30% w porównaniu do metody profilaktycznej.
– najwyższa skuteczność preparatów o działaniu kontaktowym wobec młodych stadiów rozwojowych patogenów.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy kontaktowe o działaniu grzybobójczym lub bakteriobójczym, skuteczne w początkowej fazie infekcji.
• Biopestycydy – np. preparaty zawierające substancje wysuszające lub hamujące rozwój strzępek grzybni.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające składniki aktywne o właściwościach ograniczających rozwój patogenów jak krzem, potas, miedź.

Uwaga: Skuteczność interwencyjna ogranicza się do okresu 48–96 godzin od infekcji. Po tym czasie patogeny przenikają do wnętrza rośliny, gdzie środki kontaktowe tracą efektywność.

3. Metoda wyniszczająca (działanie antysporulacyjne)
Stosowana po wystąpieniu widocznych objawów choroby. Celem jest zahamowanie dalszego rozwoju patogena oraz ograniczenie jego rozprzestrzeniania.
Warunek skuteczności – preparaty muszą mieć działanie wgłębne lub systemiczne, aby dotrzeć do patogena rozwijającego się wewnątrz tkanek roślinnych.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy systemiczne lub wgłębne (translaminarne), działające wewnątrz rośliny, w miejscach uszkodzeń i infekcji.
• Biopestycydy – nieliczne preparaty o udokumentowanym działaniu wgłębnym.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające substancje aktywne o działaniu ograniczającym rozwój chorób, które mogą przenikać do wnętrza rośliny poprzez system korzeniowy lub tkanki.