Antraknoza maliny

Antraknoza maliny jest jedną z najważniejszych chorób pędów i owoców malin, szczególnie na plantacjach towarowych prowadzonych w rejonach o wilgotnym, umiarkowanym klimacie. Choroba występuje we wszystkich głównych rejonach uprawy maliny w Europie, Ameryce Północnej, Ameryce Południowej oraz Azji, a w sprzyjających warunkach może prowadzić do znacznych strat plonu i obniżenia jakości owoców.
Choroba poraża przede wszystkim maliny czerwone (Rubus idaeus), ale także maliny czarne i ich mieszańce oraz jeżyny, na których może rozwijać się bezobjawowo lub z objawami o mniejszym nasileniu. Patogen zasiedla głównie młode pędy, pędy dwuletnie, ogonki liściowe, szypułki kwiatowe i owoce, rzadziej liście. W wyniku wieloletniego występowania choroby na plantacji następuje ogólne osłabienie krzewów, skrócenie żywotności nasadzenia oraz obniżenie mrozoodporności. W sprzyjających latach straty plonu z powodu zamierania pędów i porażenia owoców mogą sięgać kilkudziesięciu procent.

Elsinoe veneta jest workowcem wytwarzającym dwa typy struktur zarodnikotwórczych, co ma duże znaczenie epidemiologiczne. W stadium bezpłciowym (anamorfy Sphaceloma necator) patogen tworzy w skórce porażonych pędów i owoców podskórne skupienia grzybni, w których powstają drobne, szarobrunatne acerwulusy. W acerwulusach rozwijają się liczne, bezbarwne, jednokomórkowe zarodniki konidialne o kształcie elipsoidalnym lub lekko wrzecionowatym, łatwo uwalniane w postaci śluzowatych mas podczas zwilżenia tkanek wodą.
Stadium płciowe wytwarza drobne, kuliste lub lekko spłaszczone pseudotecja w tkankach porażonych pędów. W workach powstają jajowate, dwukomórkowe askospory, które również mogą inicjować infekcje wiosenne, jednak w wielu rejonach świata za główne źródło infekcji uznaje się zarodniki konidialne.

Biologia i cykl rozwojowy
Patogen zimuje przede wszystkim w porażonych fragmentach pędów dwuletnich oraz w resztkach roślinnych pozostawionych na plantacji. W tych tkankach obecne są zarówno przetrwalnikowe formy grzybni, jak i uśpione acerwulusy z zarodnikami konidialnymi. W okresie spoczynku zimowego grzyb zachowuje żywotność przez kilka lat, szczególnie w gęstych, słabo przewietrzanych nasadzeniach, gdzie pędy dłużej pozostają wilgotne.
Wiosną, gdy na młodych pędach pojawiają się pierwsze przyrosty, a temperatura i wilgotność są odpowiednio wysokie, acerwulusy na zeszłorocznych pędach stają się aktywne i zaczynają produkować zarodniki konidialne. Pod wpływem deszczu lub rosy zarodniki są uwalniane w postaci śluzowatych kropelek i rozprzestrzeniane na sąsiednie tkanki przez rozbryzgi deszczu, wiatr oraz podczas zabiegów pielęgnacyjnych. Głównym okresem infekcji młodych pędów i liści jest późna wiosna i początek lata, kiedy tkanki są jeszcze delikatne i łatwo ulegają uszkodzeniom mechanicznym.
Do wnikania patogenu dochodzi głównie przez skórkę i aparaty szparkowe, ale także przez mikrourazy, miejsca po opadłych liściach lub uszkodzenia spowodowane przez szkodniki. Po wniknięciu strzępki grzyba rozwijają się w skórce i tkance podskórnej, prowadząc do powstania drobnych nekroz i zrakowaceń. Wraz z rozwojem choroby grzybnia rozprzestrzenia się wzdłuż pędu, powodując spękania kory i uszkodzenie tkanek przewodzących, co skutkuje osłabieniem lub zamieraniem całych pędów.

Źródła infekcji i rozprzestrzenianie
Głównym źródłem pierwotnych infekcji są porażone pędy pozostawione na plantacji po zbiorach i po cięciu oraz resztki roślinne zalegające na powierzchni gleby. Patogen może również przetrwać na dziko rosnących malinach i jeżynach w sąsiedztwie plantacji, skąd zarodniki trafiają na rośliny uprawne. W niektórych regionach zwraca się uwagę na możliwość przenoszenia patogenu z materiałem szkółkarskim, szczególnie w przypadku sadzonek pozyskiwanych z mateczników o nieznanym statusie zdrowotnym.
Rozprzestrzenianie wtórne w sezonie wegetacyjnym odbywa się głównie za pomocą zarodników konidialnych, które przenoszone są z rozbryzgami deszczu na krótkie odległości oraz przez wiatr, deszczownie, a także przez ludzi podczas zbiorów i cięcia pędów. W warunkach wysokiej wilgotności kolejne cykle zarodnikowania i infekcji następują w krótkich odstępach czasu, co powoduje szybkie nasilenie objawów w obrębie całej plantacji.

Rozwojowi antraknozy maliny sprzyjają umiarkowane temperatury oraz długotrwałe zwilżenie tkanek. Optymalna temperatura infekcji i rozwoju patogena mieści się w przedziale 18-25°C, przy czym infekcje mogą zachodzić już przy około 15°C, jeśli okres zwilżenia liści i pędów trwa co najmniej kilkanaście godzin.
Kluczowym czynnikiem jest wysoka wilgotność względna powietrza i częste opady lub intensywna rosa. Choroba szczególnie silnie rozwija się w latach o wilgotnej wiośnie i deszczowym, umiarkowanie ciepłym lecie. Gęste, słabo przewietrzane plantacje, zbyt duże zagęszczenie pędów, zacienione stanowiska oraz uprawa na ciężkich, długo utrzymujących wodę glebach dodatkowo sprzyjają utrzymywaniu się wilgoci na powierzchni roślin i nasileniu infekcji.
Ważną rolę odgrywa stadium rozwojowe pędów. Najbardziej podatne na infekcję są młode, intensywnie rosnące pędy wiosenne oraz tkanki wokół pąków i miejsc przyczepu liści. Wraz z drewnieniem pędów podatność maleje, jednak na porażonych fragmentach nadal mogą tworzyć się nowe acerwulusy i zarodniki.

Pędy i pędy owoconośne
Najbardziej charakterystyczne objawy antraknozy maliny występują na pędach. Na młodych przyrostach pojawiają się początkowo drobne, okrągłe lub owalne, lekko zagłębione plamki barwy purpurowej lub brunatnofioletowej. Z czasem plamy powiększają się, przybierają kształt wydłużonych smug wzdłuż pędu i zyskują szarobiały środek z ciemnofioletową lub czerwonobrunatną obwódką. W obrębie starszych plam kora może pękać, łuszczyć się i zasychać, co prowadzi do powstawania zrakowaceń. Na powierzchni takich zmian widoczne są drobne, szaroczarne acerwulusy, często ułożone pierścieniowato.
Na pędach dwuletnich plamy zwykle zlewają się, obejmując znaczne fragmenty pędu. W miejscach silnych zrakowaceń tkanki przewodzące zostają uszkodzone, co powoduje osłabienie zaopatrzenia górnych części pędu w wodę i składniki pokarmowe. Objawia się to więdnięciem liści i owoców powyżej miejsca uszkodzenia, a w skrajnych przypadkach całkowitym zamieraniem pędu.
Pąki, pędy boczne i liście
Typowym objawem choroby są brunatnofioletowe plamy wokół pąków bocznych, u nasady ogonków liściowych oraz u podstawy młodych pędów bocznych. Z czasem w miejscach tych mogą tworzyć się głębokie spękania, które predysponują tkanki do złamań i stanowią wrota infekcji dla innych patogenów.
Na liściach objawy występują rzadziej i zwykle mają postać drobnych, kanciastych plamek o szarawym środku i czerwonawobrunatnej obwódce, często powiązanych z sąsiednimi zmianami na ogonkach liściowych. W silnym porażeniu może dochodzić do przedwczesnego zasychania i opadania liści, co dodatkowo osłabia rośliny.
Kwiaty i owoce
Na szypułkach kwiatowych i ogonkach owoców pojawiają się drobne, wydłużone, zagłębione plamki o barwie jasnobrązowej do brunatnoczerwonej. Porażone szypułki mogą pękać, co skutkuje zasychaniem kwiatów lub zawiązków owoców.
Na owocach zmiany mają postać drobnych, wklęsłych, jasnobrunatnych plamek, często otoczonych purpurową obwódką. W miejscach tych może dochodzić do deformacji owoców, a przy silnym porażeniu całe owoce zasychają, kurczą się lub pękają. Owoce takie tracą wartość handlową i nie nadają się do dłuższego przechowywania.

Konsekwencją długo utrzymującej się antraknozy jest stopniowe zamieranie pędów, ograniczenie liczby zdrowych pędów owoconośnych oraz znaczny spadek plonu i jakości owoców. Porażone pędy są bardziej podatne na uszkodzenia mrozowe, a wiosną słabiej się rozwijają, co dodatkowo ogranicza potencjał plonotwórczy plantacji.

• Metody agrotechniczne i hodowlane
  Zaleca się zakładanie plantacji ze zdrowego, kwalifikowanego materiału szkółkarskiego, pochodzącego z mateczników wolnych od antraknozy.
  W doborze odmian wskazane jest wybieranie form mniej podatnych na chorobę oraz unikanie odmian znanych z dużej wrażliwości, szczególnie na plantacjach intensywnych.
  Przy zakładaniu plantacji powinno się zachowywać odpowiednie odległości między rzędami i roślinami w rzędzie tak, aby zapewnić dobre przewietrzanie łanu i szybkie obsychanie pędów po opadach.
  W trakcie prowadzenia plantacji konieczne jest systematyczne odchwaszczanie rzędów i międzyrzędzi, ponieważ chwasty zwiększają wilgotność powietrza i ograniczają cyrkulację powietrza.
  Zaleca się prowadzenie krzewów przy drutach, regularne przerzedzanie i usuwanie nadmiaru pędów, co ogranicza zagęszczenie i ułatwia nasłonecznienie roślin.
  Nawożenie azotem powinno być racjonalne, zgodne z potrzebami roślin, ponieważ nadmierne dawki prowadzą do nadmiernego wzrostu młodych, soczystych pędów, które są szczególnie podatne na infekcje.
  Wskazane jest unikanie deszczowania, zwłaszcza w okresie intensywnego wzrostu pędów, a w razie konieczności nawadnianie powinno być prowadzone w godzinach porannych, aby rośliny mogły szybko obeschnąć. Preferowane jest nawadnianie kroplowe.
• Sanitarne zabiegi pielęgnacyjne
  Co roku po zbiorach zaleca się wycinanie i usuwanie z plantacji wszystkich pędów dwuletnich oraz silnie porażonych pędów jednorocznych. Materiał ten powinien być wynoszony poza plantację i niszczony, aby zminimalizować liczbę źródeł infekcji.
  W trakcie sezonu wskazane jest usuwanie szczególnie silnie porażonych części roślin, zwłaszcza w okresach długotrwałej wilgotnej pogody.
  W sąsiedztwie plantacji warto eliminować dziko rosnące maliny i jeżyny, które mogą stanowić rezerwuar patogenu.
• Metody biologiczne
  W najnowszych badaniach zwraca się uwagę na możliwość wykorzystania antagonistycznych mikroorganizmów, między innymi szczepów Trichoderma czy bakterii z rodzaju Bacillus, do ograniczania zarodnikowania patogenów antraknozowych na powierzchni pędów. Preparaty biologiczne mogą być stosowane jako uzupełnienie ochrony chemicznej, szczególnie w uprawach integrowanych i ekologicznych.
• Metody chemiczne
  Stosowanie fungicydów powinno być oparte na lustracjach plantacji oraz prognozie pogody, z uwzględnieniem okresów spodziewanych długotrwałych opadów.
  Pierwsze zabiegi ochronne wykonywać na młodych pędach w fazie intensywnego wzrostu, przed kwitnieniem, a następnie kolejne opryski w odstępach około 7-14 dni, w zależności od przebiegu pogody i dynamiki wzrostu pędów.
  Program ochrony powinien być zgodny z aktualnym krajowym rejestrem środków ochrony roślin.
  W integrowanej ochronie roślin zaleca się rotację substancji czynnych o odmiennym mechanizmie działania oraz łączenie ochrony chemicznej z działaniami agrotechnicznymi i sanitarnymi, co pozwala ograniczyć liczbę zabiegów, a jednocześnie utrzymać wysoką skuteczność zwalczania choroby.

1. Chemiczne środki ochrony roślin

To zarejestrowane produkty do ochrony roślin, charakteryzujące się okresem karencji oraz możliwością pozostawiania pozostałości substancji aktywnych. Najczęściej są to fungicydy, głównie skuteczne wobec patogenów grzybowych. Zasadniczo nie działają na bakterie i wirusy.

Podział ze względu na sposób działania:

• Środki kontaktowe (powierzchniowe) – pokrywają powierzchnię roślin, nie wnikając do wnętrza. Działają tylko tam, gdzie zostały naniesione, przez co są narażone na spłukiwanie i degradację. Ich skuteczność zwiększa się poprzez stosowanie adiuwantów.
• Środki wgłębne (translaminarne) – częściowo wnikają w tkanki rośliny, zwykle przez aparaty szparkowe, lecz działają tylko w miejscu aplikacji.
• Środki systemiczne – przenikają do wnętrza rośliny i są transportowane wraz z sokami, co pozwala na ochronę także części, które nie były bezpośrednio opryskane. Mogą być stosowane dolistnie lub przez system korzeniowy (z fertygacją). Często mają wydłużony okres karencji.

2. Biopestycydy (biologiczne środki ochrony roślin)
To preparaty często dopuszczone do produkcji ekologicznej, zwykle o bardzo krótkim lub zerowym okresie karencji i bez pozostałości, zawierają:
– mikroorganizmy (szczepy bakterii, grzybów, drożdży),
– ekstrakty roślinne,
– naturalne olejki,
– związki mineralne (jak wodorowęglan potasu).

Ze względu na sposób działania w grupie biopestycydów wyróżniono preparaty:
– kontaktowe – mikroorganizmy tworzą barierę mikrobiologiczną, konkurują z patogenami (tzw. efekt „zajętego krzesła”) lub wytwarzają metabolity zwalczające patogeny. Ich działanie jest zależne od czynników zewnętrznych (UV, deszcz).
– wgłębne (translaminarne) – dotyczy nielicznych naturalnych preparatów, które przenikają płytko w tkanki.
– systemiczne – bardzo rzadkie wśród biopestycydów, mogą występować tylko przy określonych formulacjach, głównie dostarczanych przez system korzeniowy.

3. Biostymulatory
Choć biostymulatory nie są środkami ochrony roślin, mogą pośrednio ograniczać rozwój chorób, wzmacniając odporność roślin na stresy biotyczne (patogeny) i abiotyczne (warunki środowiskowe).

Wśród biostymulatorów wyróżniono dwa rodzaje:

• Mikrobiologiczne – działają kontaktowo, poprzez zasiedlanie powierzchni roślin i konkurencję z patogenami.
• Niemikrobiologiczne – mogą działać kontaktowo, wgłębnie i systemicznie (najczęściej przy aplikacji przez system korzeniowy, np. fertygację). Do tej grupy należy zaliczyć Agro ECA Protect.

4. Nawozy o działaniu wspierającym zdrowotność
Niektóre nawozy wykazują działanie ograniczające choroby, choć formalnie nie są ŚOR. Przykładem są:

• nawozy miedziowe i srebrne (działanie kontaktowe i odkażające),
• wodorowęglan potasu, sodu (działanie powierzchniowe, zmieniające pH na niekorzystne dla patogenów).

Działają: kontaktowo, czasem wgłębne, systemiczne głównie przy aplikacji do gleby.

5. Preparaty mikrobiologiczne zarejestrowane jako nawozy
Podobnie jak biopestycydy mikrobiologiczne, działają wyłącznie kontaktowo, kolonizując powierzchnie roślin i tworząc barierę biologiczną przeciw patogenom (tzw. efekt „zajętego krzesła” lub wytwarzają metabolity/enzymy).

Skuteczna ochrona roślin przed chorobami opiera się na dostosowaniu strategii działania do fazy rozwoju patogena. Wyróżniamy trzy główne metody stosowania preparatów ograniczających i zwalczających choroby.

1. Metoda zapobiegawcza (profilaktyczna)
Polega na cyklicznym stosowaniu preparatów ochronnych jeszcze przed kontaktem patogena z rośliną oraz przed rozpoczęciem infekcji.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin (ŚOR) – głównie fungicydy zapobiegawcze, które inaktywują inokulum patogena, uniemożliwiając kiełkowanie zarodników oraz penetrację tkanek roślinnych. Skuteczność zależy od odporności substancji aktywnej na zmywanie oraz zdolności przemieszczania się do nowych przyrostów rośliny.
• Preparaty mikrobiologiczne (biopestycydy, biostymulatory mikrobiologiczne, nawozy mikrobiologiczne) – działają przez zasiedlanie powierzchni rośliny lub strefy korzeniowej, tworząc barierę mikrobiologiczną oraz wytwarzając metabolity i enzymy hamujące rozwój patogenów.
• Nawozy nieorganiczne o działaniu wspierającym zdrowotność – jak nawozy miedziowe lub potasowe, wykazujące działanie ograniczające rozwój patogenów poprzez bezpośredni kontakt i zmianę warunków środowiskowych na niekorzystne dla rozwoju chorób.

2. Metoda interwencyjna
Polega na zastosowaniu preparatów bezpośrednio po rozpoczęciu infekcji, ale przed pojawieniem się widocznych objawów chorobowych. Staje się coraz powszechniejsza dzięki precyzyjnym systemom monitoringu infekcji, takich jak Farm Smart, który umożliwia wykonanie zabiegu we właściwym momencie, zanim pojawią się objawy chorobowe na roślinie.
Korzyści wynikające ze stosowania ochrony na podstawie systemu Farm Smart:
– redukcja liczby zabiegów nawet o 30% w porównaniu do metody profilaktycznej.
– najwyższa skuteczność preparatów o działaniu kontaktowym wobec młodych stadiów rozwojowych patogenów.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy kontaktowe o działaniu grzybobójczym lub bakteriobójczym, skuteczne w początkowej fazie infekcji.
• Biopestycydy – np. preparaty zawierające substancje wysuszające lub hamujące rozwój strzępek grzybni.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające składniki aktywne o właściwościach ograniczających rozwój patogenów jak krzem, potas, miedź.

Uwaga: Skuteczność interwencyjna ogranicza się do okresu 48–96 godzin od infekcji. Po tym czasie patogeny przenikają do wnętrza rośliny, gdzie środki kontaktowe tracą efektywność.

3. Metoda wyniszczająca (działanie antysporulacyjne)
Stosowana po wystąpieniu widocznych objawów choroby. Celem jest zahamowanie dalszego rozwoju patogena oraz ograniczenie jego rozprzestrzeniania.
Warunek skuteczności – preparaty muszą mieć działanie wgłębne lub systemiczne, aby dotrzeć do patogena rozwijającego się wewnątrz tkanek roślinnych.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy systemiczne lub wgłębne (translaminarne), działające wewnątrz rośliny, w miejscach uszkodzeń i infekcji.
• Biopestycydy – nieliczne preparaty o udokumentowanym działaniu wgłębnym.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające substancje aktywne o działaniu ograniczającym rozwój chorób, które mogą przenikać do wnętrza rośliny poprzez system korzeniowy lub tkanki.