Parch jabłoni

Parch jabłoni jest kluczową chorobą fitopatologiczną jabłoni w produkcji towarowej i od wielu dziesięcioleci stanowi główny problem ochrony sadów w strefie klimatu umiarkowanego. Choroba ta występuje powszechnie w szkółkach, sadach młodych i owocujących, zarówno w intensywnych nasadzeniach karłowych, jak i w starszych sadach o tradycyjnej strukturze koron.
Znaczenie gospodarcze parcha jabłoni wynika nie tylko z bezpośredniego niszczenia liści i owoców, ale także z długofalowego osłabiania drzew. Silne porażenie prowadzi do przedwczesnej defoliacji, zaburzeń fotosyntezy, ograniczenia przyrostów pędów oraz pogorszenia przygotowania drzew do okresu zimowego. W efekcie drzewa są bardziej podatne na przemarzanie oraz inne choroby kory i drewna w kolejnym sezonie.
Choroba stanowi zagrożenie przede wszystkim dla jabłoni, przy czym stopień porażenia zależy od podatności odmiany, intensywności ochrony oraz przebiegu warunków pogodowych. W warunkach sprzyjających rozwojowi patogenu parch może powodować całkowitą utratę wartości handlowej owoców.

Sprawcą parcha jabłoni jest grzyb Venturia inaequalis, który charakteryzuje się złożonym cyklem rozwojowym obejmującym fazę pasożytniczą i saprotroficzną. Grzyb rozwija się głównie pod kutykulą porażonych organów, gdzie tworzy grzybnię międzykomórkową, nie penetrując głęboko tkanek miękiszowych.
Podstawowym źródłem infekcji pierwotnych są zarodniki workowe wytwarzane w pseudotecjach, które rozwijają się w opadłych, porażonych liściach jabłoni. Pseudotecja są kuliste, ciemne, często widoczne gołym okiem jako drobne, czarne wzniesienia na powierzchni martwych liści. Wewnątrz pseudotecjów powstają worki zawierające po osiem zarodników workowych.
Zarodniki workowe są uwalniane stopniowo w okresie wiosennym, głównie podczas opadów deszczu. Ich wysiew rozpoczyna się często już w fazie zielonego pąka i trwa do końca czerwca, przy czym największe nasilenie przypada na okres różowego pąka i kwitnienia jabłoni. Zarodniki te przenoszone są z wiatrem na znaczne odległości, nawet kilkaset metrów.
W trakcie sezonu wegetacyjnego grzyb wytwarza stadium konidialne. Zarodniki konidialne powstają na trzonkach wyrastających spod kutykuli porażonych liści, zawiązków i owoców. Odpowiadają one za infekcje wtórne, które mogą powtarzać się wielokrotnie w jednym sezonie, prowadząc do narastania epidemii choroby.
Grzyb zimuje przede wszystkim w opadłych liściach, rzadziej w porażonych młodych pędach oraz łuskach pąków. Znaczenie tych dodatkowych źródeł inokulum jest mniejsze, lecz w niektórych warunkach może przyczyniać się do wczesnych infekcji.

Rozwój parcha jabłoni jest silnie uzależniony od warunków środowiskowych, przede wszystkim temperatury oraz długości okresu zwilżenia liści. Kluczowym czynnikiem decydującym o skuteczności infekcji jest utrzymanie się warstwy wody na powierzchni liścia, umożliwiającej kiełkowanie zarodników i wnikanie strzępek infekcyjnych.
Zależność między temperaturą a minimalnym czasem zwilżenia liści niezbędnym do infekcji została szczegółowo opisana w tabeli Millsa, która do dziś stanowi podstawę prognozowania zagrożenia parchem jabłoni. Najkorzystniejsze warunki do infekcji występują przy temperaturach umiarkowanych, od około 16 do 22°C, przy jednoczesnym wielogodzinnym zwilżeniu liści.
W niższych temperaturach proces infekcji przebiega wolniej, jednak może dojść do zakażenia nawet przy temperaturach bliskich 5°C, jeśli okres zwilżenia liści jest odpowiednio długi. Wysokie temperatury powyżej 25°C ograniczają rozwój patogenu, zwłaszcza przy niskiej wilgotności powietrza.
Infekcje pierwotne zachodzą głównie wiosną, natomiast infekcje wtórne mogą występować przez cały sezon wegetacyjny, aż do późnego lata. W sprzyjających warunkach grzyb może przejść nawet kilkanaście cykli infekcyjnych w jednym sezonie.
Okres inkubacji choroby wynosi zwykle od 8 do 22 dni i zależy od temperatury oraz kondycji tkanek roślinnych. Młode liście i zawiązki owoców są zdecydowanie bardziej podatne na infekcję niż starsze organy.

Objawy parcha jabłoni mogą występować na wszystkich nadziemnych organach drzewa.
Liście
Pierwsze symptomy pojawiają się zazwyczaj w maju. Początkowo są to niewielkie, oliwkowozielone plamy o niewyraźnych granicach. W miarę rozwoju choroby plamy powiększają się, ciemnieją i pokrywają aksamitnym nalotem zarodnikowania konidialnego. Przy silnym porażeniu plamy zlewają się, liście żółkną, zasychają i masowo opadają.
Zawiązki owoców
Parch powoduje powstawanie dużych, nieregularnych plam, często prowadzących do deformacji owoców lub ich przedwczesnego opadania. Porażone zawiązki tracą zdolność prawidłowego wzrostu i nie nadają się do obrotu handlowego.
Owoce
Na starszych owocach plamy są mniejsze, lecz ulegają skorkowaceniu. Skórka w miejscach porażenia pęka, co sprzyja wtórnym infekcjom grzybów powodujących gnicie owoców. W okresie przechowywania może rozwinąć się parch przechowalniczy, objawiający się drobnymi, ciemnymi plamkami pojawiającymi się już po zbiorze.
Objawy mogą występować również na działkach kielicha oraz młodych, niezdrewniałych pędach, gdzie tworzą się drobne strupy i nekrozy.

Skuteczne ograniczanie parcha jabłoni wymaga wieloletniego, systemowego podejścia opartego na integrowanej ochronie roślin. Choroba ta charakteryzuje się dużą zmiennością patogena, wysokim potencjałem infekcyjnym oraz zdolnością do szybkiego narastania epidemii, dlatego pojedyncze działania nie przynoszą trwałych efektów. Podstawą ochrony jest łączenie metod profilaktycznych, agrotechnicznych, biologicznych oraz chemicznych, dostosowanych do warunków siedliskowych, podatności odmian oraz przebiegu pogody.

Metody agrotechniczne i niechemiczne

• Jednym z najważniejszych elementów profilaktyki jest ograniczanie źródeł infekcji pierwotnej. Patogen zimuje głównie w opadłych, porażonych liściach, w których wytwarzane są owocniki stadium workowego. Dlatego dąży się do zmniejszenia liczby liści zalegających na powierzchni gleby lub przyspieszenia ich rozkładu. Zabiegi te prowadzą do obniżenia liczby wytwarzanych zarodników workowych i zmniejszenia presji infekcyjnej wiosną.
• Istotne znaczenie ma także odpowiednie prowadzenie koron drzew. Utrzymywanie koron luźnych, niezagęszczonych i dobrze doświetlonych sprzyja szybkiemu wysychaniu liści po opadach deszczu lub rosie. Skrócenie czasu zwilżenia blaszki liściowej bezpośrednio ogranicza możliwość kiełkowania zarodników i wnikania patogena do tkanek. W starszych sadach szczególnie ważne jest systematyczne cięcie prześwietlające, które zmniejsza wilgotność względną powietrza wewnątrz korony.
• Duże znaczenie przypisuje się racjonalnemu nawożeniu, zwłaszcza azotowemu. Nadmierne dawki azotu prowadzą do intensywnego wzrostu młodych, delikatnych tkanek, które są najbardziej podatne na infekcję. Zbilansowane nawożenie sprzyja prawidłowemu wzrostowi drzew i ogranicza nadmierne tworzenie podatnych organów.
• W profilaktyce uwzględnia się również dobór odmian o podwyższonej odporności lub tolerancji na parcha jabłoni. Chociaż odmiany całkowicie odporne nie zawsze spełniają wymagania rynku pod względem jakości owoców, ich wykorzystanie w określonych systemach produkcji pozwala znacząco ograniczyć liczbę zabiegów ochronnych. W sadach towarowych coraz częściej stosuje się odmiany o umiarkowanej podatności, które przy odpowiednim programie ochrony pozwalają zmniejszyć presję choroby.
• Coraz większą rolę odgrywa także prognozowanie zagrożenia infekcją parcha w systemach takich jak Farm Smart. Wykorzystanie danych meteorologicznych dotyczących temperatury, opadów i czasu zwilżenia liści umożliwia określanie okresów krytycznych dla infekcji. Pozwala to na precyzyjne planowanie zabiegów i ograniczenie ich liczby do momentów rzeczywistego zagrożenia.

Metody biologiczne i wspomagające

• W integrowanej ochronie roślin uwzględnia się także metody biologiczne oraz działania wspomagające naturalne mechanizmy ograniczania patogena. Ich celem jest redukcja źródeł infekcji oraz osłabienie potencjału chorobotwórczego grzyba.
• Zabiegi biologiczne koncentrują się głównie na ograniczaniu rozwoju stadium workowego patogena w opadłych liściach. Stosowanie mikroorganizmów antagonistycznych przyspiesza rozkład liści i zmniejsza liczbę wytwarzanych owocników. Działania te nie eliminują całkowicie zagrożenia, lecz mogą istotnie obniżyć presję infekcyjną w kolejnym sezonie.
• Wspomagająco stosuje się także zabiegi poprawiające kondycję drzew, które zwiększają ich zdolność do regeneracji i tolerancji porażenia. Zdrowe, dobrze odżywione drzewa lepiej znoszą okresowe porażenie i szybciej odbudowują aparat asymilacyjny.

Metody chemiczne

• Ochrona chemiczna pozostaje kluczowym elementem zwalczania parcha jabłoni w sadach towarowych, szczególnie w okresach wysokiego zagrożenia infekcją. Zabiegi powinny być wykonywane w oparciu o sygnalizację infekcji, modele chorobowe oraz obserwację warunków pogodowych, zwłaszcza temperatury i czasu zwilżenia liści.
• W ochronie zapobiegawczej wykorzystywane są substancje czynne o działaniu powierzchniowym, które hamują kiełkowanie zarodników workowych i konidialnych na powierzchni liści i owoców. Do tej grupy należą między innymi związki miedzi, ditiokarbaminiany, ftalimidy oraz substancje o działaniu wielomiejscowym. Ich skuteczność zależy od dokładnego pokrycia chronionych organów oraz utrzymania warstwy ochronnej w okresach intensywnego wzrostu liści.
• W ochronie interwencyjnej oraz wyniszczającej stosowane są substancje czynne o działaniu wgłębnym i systemicznym, które wnikają do tkanek roślinnych i ograniczają rozwój patogena już po infekcji. Należą do nich między innymi triazole, anilinopirymidyny, strobiluryny oraz inhibitory biosyntezy ergosterolu. Substancje te wykazują najwyższą skuteczność we wczesnych fazach rozwoju infekcji, jednak ich stosowanie wymaga ścisłego przestrzegania zasad rotacji mechanizmów działania.
• Ze względu na udokumentowaną zdolność Venturia inaequalis do wytwarzania form odpornych, kluczowe znaczenie ma rotacyjne stosowanie substancji czynnych z różnych grup chemicznych oraz ograniczanie liczby zabiegów tymi samymi mechanizmami działania w jednym sezonie. Zalecane jest również łączenie substancji systemicznych z preparatami o działaniu powierzchniowym w celu zmniejszenia presji selekcyjnej na populację patogena.
• Ochrona chemiczna powinna być integrowana z dynamiką rozwoju rośliny. Największą uwagę należy zwrócić na okres od fazy zielonego pąka do końca kwitnienia, kiedy występuje największe ryzyko infekcji pierwotnych, oraz na kolejne tygodnie intensywnego przyrostu liści i zawiązków, sprzyjające infekcjom wtórnym.

1. Chemiczne środki ochrony roślin

To zarejestrowane produkty do ochrony roślin, charakteryzujące się okresem karencji oraz możliwością pozostawiania pozostałości substancji aktywnych. Najczęściej są to fungicydy, głównie skuteczne wobec patogenów grzybowych. Zasadniczo nie działają na bakterie i wirusy.

Podział ze względu na sposób działania:

• Środki kontaktowe (powierzchniowe) – pokrywają powierzchnię roślin, nie wnikając do wnętrza. Działają tylko tam, gdzie zostały naniesione, przez co są narażone na spłukiwanie i degradację. Ich skuteczność zwiększa się poprzez stosowanie adiuwantów.
• Środki wgłębne (translaminarne) – częściowo wnikają w tkanki rośliny, zwykle przez aparaty szparkowe, lecz działają tylko w miejscu aplikacji.
• Środki systemiczne – przenikają do wnętrza rośliny i są transportowane wraz z sokami, co pozwala na ochronę także części, które nie były bezpośrednio opryskane. Mogą być stosowane dolistnie lub przez system korzeniowy (z fertygacją). Często mają wydłużony okres karencji.

2. Biopestycydy (biologiczne środki ochrony roślin)
To preparaty często dopuszczone do produkcji ekologicznej, zwykle o bardzo krótkim lub zerowym okresie karencji i bez pozostałości, zawierają:
– mikroorganizmy (szczepy bakterii, grzybów, drożdży),
– ekstrakty roślinne,
– naturalne olejki,
– związki mineralne (jak wodorowęglan potasu).

Ze względu na sposób działania w grupie biopestycydów wyróżniono preparaty:
– kontaktowe – mikroorganizmy tworzą barierę mikrobiologiczną, konkurują z patogenami (tzw. efekt „zajętego krzesła”) lub wytwarzają metabolity zwalczające patogeny. Ich działanie jest zależne od czynników zewnętrznych (UV, deszcz).
– wgłębne (translaminarne) – dotyczy nielicznych naturalnych preparatów, które przenikają płytko w tkanki.
– systemiczne – bardzo rzadkie wśród biopestycydów, mogą występować tylko przy określonych formulacjach, głównie dostarczanych przez system korzeniowy.

3. Biostymulatory
Choć biostymulatory nie są środkami ochrony roślin, mogą pośrednio ograniczać rozwój chorób, wzmacniając odporność roślin na stresy biotyczne (patogeny) i abiotyczne (warunki środowiskowe).

Wśród biostymulatorów wyróżniono dwa rodzaje:

• Mikrobiologiczne – działają kontaktowo, poprzez zasiedlanie powierzchni roślin i konkurencję z patogenami.
• Niemikrobiologiczne – mogą działać kontaktowo, wgłębnie i systemicznie (najczęściej przy aplikacji przez system korzeniowy, np. fertygację). Do tej grupy należy zaliczyć Agro ECA Protect.

4. Nawozy o działaniu wspierającym zdrowotność
Niektóre nawozy wykazują działanie ograniczające choroby, choć formalnie nie są ŚOR. Przykładem są:

• nawozy miedziowe i srebrne (działanie kontaktowe i odkażające),
• wodorowęglan potasu, sodu (działanie powierzchniowe, zmieniające pH na niekorzystne dla patogenów).

Działają: kontaktowo, czasem wgłębne, systemiczne głównie przy aplikacji do gleby.

5. Preparaty mikrobiologiczne zarejestrowane jako nawozy
Podobnie jak biopestycydy mikrobiologiczne, działają wyłącznie kontaktowo, kolonizując powierzchnie roślin i tworząc barierę biologiczną przeciw patogenom (tzw. efekt „zajętego krzesła” lub wytwarzają metabolity/enzymy).

Skuteczna ochrona roślin przed chorobami opiera się na dostosowaniu strategii działania do fazy rozwoju patogena. Wyróżniamy trzy główne metody stosowania preparatów ograniczających i zwalczających choroby.

1. Metoda zapobiegawcza (profilaktyczna)
Polega na cyklicznym stosowaniu preparatów ochronnych jeszcze przed kontaktem patogena z rośliną oraz przed rozpoczęciem infekcji.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin (ŚOR) – głównie fungicydy zapobiegawcze, które inaktywują inokulum patogena, uniemożliwiając kiełkowanie zarodników oraz penetrację tkanek roślinnych. Skuteczność zależy od odporności substancji aktywnej na zmywanie oraz zdolności przemieszczania się do nowych przyrostów rośliny.
• Preparaty mikrobiologiczne (biopestycydy, biostymulatory mikrobiologiczne, nawozy mikrobiologiczne) – działają przez zasiedlanie powierzchni rośliny lub strefy korzeniowej, tworząc barierę mikrobiologiczną oraz wytwarzając metabolity i enzymy hamujące rozwój patogenów.
• Nawozy nieorganiczne o działaniu wspierającym zdrowotność – jak nawozy miedziowe lub potasowe, wykazujące działanie ograniczające rozwój patogenów poprzez bezpośredni kontakt i zmianę warunków środowiskowych na niekorzystne dla rozwoju chorób.

2. Metoda interwencyjna
Polega na zastosowaniu preparatów bezpośrednio po rozpoczęciu infekcji, ale przed pojawieniem się widocznych objawów chorobowych. Staje się coraz powszechniejsza dzięki precyzyjnym systemom monitoringu infekcji, takich jak Farm Smart, który umożliwia wykonanie zabiegu we właściwym momencie, zanim pojawią się objawy chorobowe na roślinie.
Korzyści wynikające ze stosowania ochrony na podstawie systemu Farm Smart:
– redukcja liczby zabiegów nawet o 30% w porównaniu do metody profilaktycznej.
– najwyższa skuteczność preparatów o działaniu kontaktowym wobec młodych stadiów rozwojowych patogenów.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy kontaktowe o działaniu grzybobójczym lub bakteriobójczym, skuteczne w początkowej fazie infekcji.
• Biopestycydy – np. preparaty zawierające substancje wysuszające lub hamujące rozwój strzępek grzybni.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające składniki aktywne o właściwościach ograniczających rozwój patogenów jak krzem, potas, miedź.

Uwaga: Skuteczność interwencyjna ogranicza się do okresu 48–96 godzin od infekcji. Po tym czasie patogeny przenikają do wnętrza rośliny, gdzie środki kontaktowe tracą efektywność.

3. Metoda wyniszczająca (działanie antysporulacyjne)
Stosowana po wystąpieniu widocznych objawów choroby. Celem jest zahamowanie dalszego rozwoju patogena oraz ograniczenie jego rozprzestrzeniania.
Warunek skuteczności – preparaty muszą mieć działanie wgłębne lub systemiczne, aby dotrzeć do patogena rozwijającego się wewnątrz tkanek roślinnych.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy systemiczne lub wgłębne (translaminarne), działające wewnątrz rośliny, w miejscach uszkodzeń i infekcji.
• Biopestycydy – nieliczne preparaty o udokumentowanym działaniu wgłębnym.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające substancje aktywne o działaniu ograniczającym rozwój chorób, które mogą przenikać do wnętrza rośliny poprzez system korzeniowy lub tkanki.