Czym jest mączniak prawdziwy dyniowatych
Mączniak prawdziwy dyniowatych to choroba grzybowa wywoływana przez dwa gatunki grzybów: Podosphaera xanthii (syn.: Podosphaera fusca, Sphaerotheca fuliginea) oraz Golovinomyces orontii (syn.: Golovinomyces cichoracearum, dawniej Erysiphe cichoracearum). Oba patogeny należą do rzędu Erysiphales i są ektopasożytami. Ich grzybnia rozwija się na powierzchni porażonych organów rośliny, a do wnętrza tkanek wnikają jedynie pojedyncze struktury odżywcze (haustoria). Inaczej jest w przypadku innej choroby ogórka – mączniaka rzekomego, którego sprawcą jest organizm grzybopodobny Pseudoperonospora cubensis. Jest on endopasożytem, którego grzybnia rozwija się wewnątrz tkanek żywiciela.
Choroba występuje na wszystkich gatunkach warzyw dyniowatych: ogórek gruntowy, dynia, cukinia, kabaczek, patison, melon i arbuz. Najczęściej i najsilniej porażane są dynia i cukinia. Mączniak na ogórkach szklarniowym był kiedyś bardzo poważnym problemem, dziś większość odmian uprawianych pod osłonami ma dużą odporność na tę chorobę.
Objawy mączniaka prawdziwego na roślinach
Pierwszym objawem są bladożółte, chlorotyczne plamki pojawiające się na blaszce liściowej, ogonkach liściowych i pędach, na powierzchni których z czasem tworzy się mączysty nalot złożony z grzybni i konidiów. Zakażenie może wystąpić zarówno na górnej stronie liści jak i spodniej stronie. W miarę rozwoju choroby plamy powiększają się i zlewają, obejmując coraz większą powierzchnię liścia. Stopniowo cały porażony liść żółknie, zaczyna zasychać, z czasem brunatnieje i przybiera wygląd pergaminowy. Przy silnym porażeniu dochodzi do zamierania całych roślin. W sprzyjających warunkach, gdy nalot na liściach ciemnieje, na jego powierzchni mogą pojawić się drobne czarne punkty, to owocnie grzyba (chasmotecja), pełniące funkcję przetrwalnikową. Umiejętność wczesnego rozpoznania tych objawów pozwala szybciej rozpocząć zwalczanie i ograniczyć straty w plonie.
Owoce dyniowatych zwykle nie są atakowane przez grzyby mączniaka prawdziwego bezpośrednio. Utrata liści osłabia jednak ochronę owoców przed słońcem, co prowadzi do poparzeń i pogorszenia ich jakości handlowej. Rzadko, ale zdarzają się też bezpośrednie infekcje owoców u arbuza i ogórka.
Objawy pojawiają się zwykle dość późno w sezonie, najczęściej w drugiej połowie lata i jesienią, na ogórku często od połowy lipca do sierpnia, czyli w fazie owocowania.
Warunki sprzyjające rozwojowi choroby
W odróżnieniu od wielu innych chorób grzybowych mączniak prawdziwy nie wymaga wysokiej wilgotności powietrza ani długiego zwilżenia liści, żeby się rozwinąć. Konidia obu patogenów mogą kiełkować i zakażać rośliny przy wilgotności powietrza wynoszącej 50% i niższej.
Optymalna temperatura dla rozwoju grzybów to powyżej 20°C – sprzyja im ciepła i sucha pogoda. To istotna różnica w porównaniu z mączniakiem rzekomym, który potrzebuje dłuższego okresu zwilżenia liści i wyższej wilgotności względnej.
Cykl rozwojowy i źródła infekcji choroby grzybowej
Grzybnia rozwija się na powierzchni roślin, czerpiąc składniki odżywcze przez specjalne struktury wnikające jedynie w komórki naskórka. Zarodniki konidialne rozprzestrzeniają się z wiatrem na duże odległości, co pozwala chorobie szybko obejmować kolejne rośliny i plantacje. Owocniki (otocznie) powstające jesienią na porażonej tkance umożliwiają grzybowi przetrwanie niekorzystnych warunków i stanowią źródło infekcji pierwotnej w kolejnym sezonie.
Jak zapobiegać chorobie. Profilaktyka i metody niechemiczne
Podstawą ograniczania strat jest dobór odmian o obniżonej podatności na chorobę, zwłaszcza w uprawach powtarzających się na tym samym stanowisku z roku na rok. Zdrowa rozsada i sadzonki wolne od pierwszych objawów choroby już na etapie wysiewu ograniczają ryzyko wprowadzenia infekcji na plantację. Ważne jest też zrównoważone nawożenie azotem: jego nadmiar sprzyja bujnemu wzrostowi części zielonych i zwiększa podatność roślin na infekcję. Odpowiednia rozstawa roślin i przewietrzanie plantacji, a w uprawach pod osłonami również regularna wentylacja, ograniczają warunki sprzyjające rozwojowi patogena. Usuwanie porażonych resztek roślinnych po zbiorze zmniejsza ilość źródła infekcji na kolejny sezon. Te same zasady sprawdzają się zarówno na plantacjach towarowych, jak i w przydomowym warzywniku. Konsekwentne stosowanie tych zasad to najprostszy sposób, żeby chronić ogórki przed nawrotami choroby w kolejnych sezonach.
Ochrona roślin. Substancje czynne stosowane w zwalczaniu mączniaka prawdziwego ogórka
Poniżej zestawienie głównych grup substancji czynnych i polecanych produktów zarejestrowanych do zwalczania mączniaka prawdziwego ogórka i innych dyniowatych, wraz z zakresem zastosowania. Znajomość tych substancji ułatwia dobór odpowiedniego środka, aby skutecznie rozpoznać i zwalczać chorobę na wczesnym etapie rozwoju.
Należy pamiętać, że przed użyciem każdego środka ochrony roślin trzeba sprawdzić aktualną etykietę rejestracyjną, w tym dopuszczone uprawy, dawkowanie, okres karencji i termin ważności zezwolenia, ponieważ mogą one ulegać zmianom.
Siarka
Do ochrony przed mączniakiem można zastosować siarkę – to jedna z najczęściej stosowanych substancji do oprysku, dostępna w wielu produktach handlowych (m.in. Cosavet DF, Flosul, Microsofral, Powsys, Siarkol Extra 80 WP, Sulbari, Sulgran, Thiopron, Tioflow). Działa kontaktowo, dlatego zabiegi trzeba wykonywać zapobiegawczo lub od razu po zaobserwowaniu pierwszych objawów. Środki siarkowe stosuje się od fazy w pełni rozwiniętych liścieni do fazy pełnej dojrzałości owoców. Część produktów siarkowych zarejestrowana jest szerzej, na ogórek, dynię, cukinię, kabaczek, patison, arbuza i melon, zarówno w uprawie polowej, jak i pod osłonami.
Triazole: difenokonazol, penkonazol, bupirymat
Difenokonazol to substancja z grupy triazoli, dostępna w produktach jednoskładnikowych (Difosis, Neodif) oraz w mieszaninach z innymi substancjami czynnymi. W połączeniu z azoksystrobiną (produkty Amistar Spray, Ortiva Top 325 SC, Scorpion 325 SC, Tarantula 325 SC) rozszerza spektrum działania na mączniaka rzekomego dyniowatych, a w niektórych zastosowaniach dodatkowo na parch dyniowatych, antraknozę i alternariozę. W połączeniu z fluksapyroksadem (produkt Dagonis) tworzy fungicyd o działaniu dwukierunkowym, ograniczający rozwój choroby na dłuższy okres.
Penkonazol, także triazol, znajduje się w produktach Penkona 100 EC, Tamin 100 EC i Topas 100 EC, przy czym Topas 100 EC ma zastosowanie szersze, obejmujące oprócz ogórka również paprykę, bakłażana i pomidora. Bupirymat, substancja z grupy pirymidyn zawarta w produkcie Nimrod 250 EC, jest zarejestrowana na ogórka.
Metrafenon
Metrafenon, substancja z grupy benzofenonów, dostępna jest w kilku produktach o zbliżonym składzie (Attenzo, Vivando, Vivero 500 SC, Vivero Duo 500 SC, Zing), przeznaczonych do ochrony ogórka, cukinii i melona. Zabiegi wykonuje się od fazy pierwszego w pełni rozwiniętego liścia właściwego do fazy pełnej dojrzałości owoców.
Olej z pomarańczy
Olej z pomarańczy to substancja pochodzenia naturalnego, o działaniu wielokierunkowym: akarycydowym, fungicydowym i insektycydowym. Wykorzystywana jest w produktach takich jak Citropest, Essenciel, Limocide, Pesticol, PREV-AM i PREV-BIO. Stosowana jest na ogórku, zarówno w uprawie pod osłonami, jak i w niektórych rejestracjach amatorskich.
Mikroorganizmy i produkty biologiczne
W zwalczaniu mączniaka prawdziwego zarejestrowane są też środki oparte na żywych mikroorganizmach. Bacillus subtilis szczep IAB/BS03 zawarty jest w produkcie Fungisei. Bacillus amyloliquefaciens (dawniej klasyfikowany jako subtilis) szczep QST 713 znajduje się w produktach Rhapsody i Serenade ASO, które oprócz mączniaka zwalczają również bakteryjną kanciastą plamistość. Szczep MBI600 tej samej bakterii zawarty jest w produkcie Serifel, a szczep FZB24 w produkcie Taegro, przy czym Taegro w zależności od zastosowania działa również na szarą pleśń i zgniliznę twardzikową.
Grzyb Pythium oligandrum, wchodzący w skład produktów Green Doctor OD i Polyversum OD, zwalcza jednocześnie mączniaka rzekomego dyniowatych, zgniliznę twardzikową i szarą pleśń. Cerewisan, substancja pochodzenia drożdżowego zawarta w produkcie Romeo, zarejestrowana jest na ogórku, cukinii i innych dyniowatych.
Biostymulatory
Osobną grupę stanowią stymulatory odporności, które nie działają bezpośrednio grzybobójczo, tylko pobudzają naturalne mechanizmy obronne rośliny. Laminaryna, polisacharyd pochodzenia glonowego, wchodzi w skład produktów Laminone, Nutivax, Plantivax i Vaxiplant SL, zarejestrowanych na mączniaka prawdziwego i szarą pleśń. Zabiegi tymi środkami trzeba wykonywać zapobiegawczo, przed wystąpieniem mączniaka, w warunkach sprzyjających rozwojowi choroby, powtarzając je co 7 dni.
COS-OGA, substancja o podobnym mechanizmie działania, zawarta jest w produkcie Fytosave SL. Wyciąg wodny z kiełkujących nasion łubinu białego słodkiego, obecny w produkcie Problad, zarejestrowany jest na mączniaka prawdziwego dyniowatych i szarą pleśń, do stosowania zapobiegawczego.
Do grupy biostymulatorów zalicza się również Agro Eca Protect, produkt oparty na elektrochemicznie aktywowanej wodzie (ECA) zawierającej kwas podchlorawy oraz klinoptylolit, czyli zmieloną skałę wulkaniczną z grupy zeolitów. Kwas podchlorawy (HOCl) to substancja naturalnego pochodzenia, biorąca udział w mechanizmach odpornościowych organizmów żywych. Agro Eca Protect nie jest środkiem ochrony roślin, tylko biostymulatorem, dopuszczonym również w uprawach ekologicznych. Można go stosować zarówno interwencyjnie, po wystąpieniu infekcji lub opadów deszczu, jak i profilaktycznie, w ramach stymulacji odporności roślin na stres biotyczny.
Kiedy wykonywać oprysk
Zdecydowana większość dostępnych środków przeznaczona jest do stosowania zapobiegawczego lub natychmiast po wystąpieniu pierwszych objawów choroby. Zakres faz rozwojowych, w których można wykonywać zabiegi, obejmuje zwykle okres od pierwszych liści właściwych aż do pełnej dojrzałości owoców, choć dokładne przedziały BBCH różnią się w zależności od konkretnego produktu. Środki kontaktowe, jak siarka czy olej z pomarańczy, wymagają dokładnego pokrycia powierzchni liści i częstszego powtarzania zabiegów, natomiast substancje o działaniu układowym lub wgłębnym dają dłuższy okres ochrony po jednym zastosowaniu.
Moment wykonania zabiegu można ustalić precyzyjniej dzięki systemowi Farm Smart Alert, który informuje o ryzyku infekcji mączniakiem prawdziwym w uprawach dyniowatych na podstawie matematycznego modelu chorobowego. Model analizuje bieżące i prognozowane warunki pogodowe na danej plantacji i wskazuje momenty, w których ryzyko infekcji rośnie, co pozwala zaplanować zabieg zapobiegawczy zamiast reagować dopiero po zaobserwowaniu pierwszych objawów na liściach.