Papryka, zwłaszcza uprawiana intensywnie pod osłonami, jest wyjątkowo narażona na choroby powodowane przez patogeny odglebowe. Zgorzel siewek, fuzariozy zgorzelowe, rizoktonioza czy wertycylioza mogą prowadzić do zamierania roślin już od etapu rozsady, natomiast szara pleśń, zgnilizna twardzikowa i alternarioza odpowiadają za zgnilizny łodyg oraz plamy na liściach i owocach, szybko obniżając plon handlowy.
W artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać najczęstsze choroby papryki od siewki po okres pełnego owocowania, jakie warunki uprawy sprzyjają ich rozwojowi oraz jakie działania profilaktyczne pomagają ograniczyć presję patogenów.
Choroby siewek i systemu korzeniowego papryki
Zgorzel siewek papryki
Zgorzel siewek to jedna z pierwszych chorób, z którą musi zmierzyć się producent papryki. Odpowiada za nią kompleks patogenów glebowych: Pythium, Fusarium, Rhizoctonia, Botrytis, Phytophthora oraz Alternaria. Objawy mogą pojawić się jeszcze przed wschodami. Nasiona i kiełki gniją w podłożu, a na rozsadniku zostają puste place. Po wschodach choroba powoduje przewężenie szyjki korzeniowej, ciemnienie tkanek i nagłe przewracanie się siewek, które więdną mimo pozornie prawidłowej wilgotności.
Rozwojowi zgorzeli sprzyja zimne, długo wilgotne podłoże, zbyt gęsty wysiew, niedobór światła i nadmierne nawożenie azotem. Kluczowa jest profilaktyka o charakterze zapobiegawczym, m.in. użycie zdrowych nasion, zaprawianie materiału siewnego, wysiew na odpowiedniej głębokości do odkażonego podłoża oraz umiarkowane podlewanie. Warto pamiętać, że głównym źródłem problemów na etapie produkcji rozsady jest zakażone podłoże lub materiał siewny, dlatego to właśnie one często są głównym źródłem infekcji. W uprawach towarowych warto regularnie oceniać stan rozsady i reagować od razu po zauważeniu pierwszych ognisk, usuwając porażone rośliny oraz korygując temperaturę i wilgotność. Jeśli nie mamy pewności czy woda/pożywka którą podlewamy rozsadę jest wolna od patogenów chorobotwórczych, warto przesłać próbkę do laboratorium i wykonać badanie.
Rizoktonioza
Rizoktonioza, za którą odpowiada Rhizoctonia solani, to kolejny patogen glebowy w uprawie papryki pod osłonami. Grzyb najlepiej rozwija się w chłodnej, wilgotnej glebie, szczególnie na lekkich stanowiskach o kwaśnym odczynie. Charakterystycznym objawem jest ciemnobrunatny, lekko wklęsły pierścień zgorzeli na łodydze tuż przy powierzchni podłoża. Młode rośliny z wczesnymi infekcjami zamierają szybko, pozostawiając nieregularne ubytki w rzędach. U starszych roślin objawy mogą przypominać fuzariozę zgorzelową, z brązowieniem tkanek w strefie szyjki korzeniowej i stopniowym więdnięciem.
Zakażenie zwykle ma swoje źródło w glebie, gdzie Rhizoctonia przeżywa w formie przetrwalników przez kilka lat. W praktyce decyzję o ochronie trzeba podjąć jeszcze przed wysiewem i sadzeniem, na podstawie historii obiektu oraz ewentualnych badań podłoża. Najskuteczniejsze działania to wybór stanowisk o dobrej strukturze, unikanie nadmiernego uwilgotnienia, zapewnienie prawidłowego ogrzewania podłoża we wczesnym okresie uprawy oraz odkażanie gleby tam, gdzie w poprzednich latach notowano zgorzele siewek o dużym nasileniu. Po wystąpieniu objawów w trakcie sezonu możliwości naprawcze są minimalne, dlatego kluczem jest profilaktyka.
Zgnilizna twardzikowa
Zgniliznę twardzikową wywołuje grzyb Sclerotinia sclerotiorum, który jest typowym patogenem glebowym o bardzo szerokim spektrum żywicieli. W tunelach foliowych potrafi wyrządzić duże szkody. Grzyb poraża głównie nadziemne części roślin, rzadziej korzenie. Pierwszym objawem są wodniste, jasnobrunatne plamy, które szybko pokrywają się obfitym, białym, watowatym nalotem grzybni. W obrębie tej grzybni z czasem pojawiają się czarne, nieregularne twory tzw. sklerocja, będące organami przetrwalnikowymi patogenu. Porażone miejsca gniją, a roślina nad ogniskiem infekcji więdnie i zamiera. Największe straty obserwuje się zwykle w okresie dojrzewania owoców, kiedy masa zielona jest duża, a wilgotność w obiekcie rośnie.
Sclerotinia rozwija się najlepiej w warunkach wysokiej wilgotności powietrza około 95% i umiarkowanych temperatur, typowych dla wiosny i wczesnego lata. Sklerocja potrafią przetrwać w glebie wiele lat, a w chłodnych i wilgotnych warunkach kiełkują i tworzą owocniki, z których uwalniane są zarodniki grzyba odpowiedzialne za nowe infekcje. Dlatego aby skutecznie ograniczyć zgniliznę twardzikową warto zadbać o dokładne zbieranie resztek roślinnych, a porażone rośliny razem z bryłą korzeniową należy usuwać i zutylizować. Ponadto, należy utrzymywać możliwie niską wilgotność i dobrą cyrkulację powietrza oraz w obiektach z potwierdzonym problemem odkażanie gleby lub mat przed kolejnym cyklem uprawy, z wykorzystaniem rekomendowanych metod chemicznych lub biologicznych.
Wertycylioza
Wertycylioza, powodowana przez Verticillium dahliae, należy do trudnych w zwalczaniu chorób odglebowych papryki. O ile zgorzele siewek widzimy szybko, o tyle pierwsze symptomy wertycyliozy często pojawiają się dopiero tuż przed rozpoczęciem zbiorów lub w okresie pełnego owocowania. Rośliny stopniowo tracą turgor, młode liście więdną w ciągu dnia, by częściowo „odżyć” wieczorem. Z czasem więdnięcie staje się trwałe, a na starszych liściach pojawiają się żółtawe lub pomarańczowo‑brązowe przebarwienia między nerwami, niekiedy otoczone żółtą obwódką. Na przekroju łodygi widać ciemne, zbrunatniałe wiązki przewodzące.
Grzyb może bytować w glebie wiele lat, również na znacznej głębokości, a do tego ma szerokie spektrum żywicieli, dlatego samo zmianowanie często nie wystarcza. W ochronie kluczowe jest unikanie lekkich, bardzo przepuszczalnych gleb o słabej strukturze, kontrola nawożenia (zwłaszcza utrzymanie prawidłowego poziomu wapnia i unikanie nadmiaru azotu) oraz stosowanie odkażania podłoża tam, gdzie wertycyliozę już stwierdzono.
Fuzarioza zgorzelowa papryk
Fuzariozy zgorzelowe wywoływane przez Fusarium oxysporum to poważne zagrożenie w tunelach i szklarniach z wieloletnią historią uprawy papryki, pomidora i innych warzyw psiankowatych. Patogen może zainfekować rośliny już na etapie produkcji rozsady, a następnie rozwijać się przez cały sezon uprawowy. Pierwszym objawem choroby jest więdnięcie dolnych liści i wyraźne zahamowanie wzrostu roślin, które przybiera na sile w cieplejsze dni. U podstawy łodygi, tuż przy podłożu, pojawiają się ciemnobrunatne, nekrotyczne plamy, a po przecięciu łodygi wzdłuż widoczne są zbrunatniałe wiązki przewodzące.
Patogen może wnikać z porażonych nasion, resztek roślinnych pozostawionych w obiekcie lub z wieloletniego zakażenia gleby. Niestety po posadzeniu roślin możliwości interwencji są bardzo ograniczone, dlatego najważniejsza jest prewencja, m.in. odkażanie gleby lub mat przed nasadzeniami, produkcja rozsady z nasion o znanym statusie zdrowotnym oraz unikanie nadmiernej wilgotności strefy korzeniowej. W praktyce decyzję o uprawie papryki warto poprzedzić badaniem gleby lub podłoża w laboratorium, zwłaszcza jeśli wcześniej obserwowano więdnięcie o niejasnym pochodzeniu.
Choroby części nadziemnych papryki
Szara pleśń
Szara pleśń, wywoływana przez Botrytis cinerea, to jedna z najczęstszych chorób papryki uprawianej pod osłonami. Patogen atakuje przede wszystkim tkanki osłabione lub uszkodzone miejsca po cięciu, obtarciach, pęknięciach skórki oraz kwiaty i zawiązki owoców. Pierwsze objawy to niewielkie, wodniste, szare plamy na liściach, łodygach lub w kątach rozgałęzień, które szybko powiększają się i pokrywają charakterystycznym szarym, pylącym nalotem grzybni i zarodników. Na owocach choroba prowadzi do mokrej zgnilizny, miąższ staje się miękki, wodnisty, a przy wysokiej wilgotności cały owoc może w krótkim czasie ulec zniszczeniu.
Rozwojowi szarej pleśni sprzyja wysoka wilgotność względna powietrza około 95%, obecność kropli wody na roślinach, mała cyrkulacja powietrza i zbyt gęste nasadzenia. Choroba szczególnie nasila się w okresach chłodnych i wilgotnych, przy jednoczesnym osłabieniu roślin (niedobory składników, inne infekcje). W zintegrowanej ochronie kluczowe jest ograniczanie wilgotności powietrza do poziomu około 80%. Należy unikać skraplania się pary wodnej na liściach i owocach, dokładnie wietrzyć obiekty oraz szybko usuwać porażone części roślin z tunelu lub szklarni. W profesjonalnych uprawach coraz częściej sięga się także po biologiczne metody, oparte na antagonistycznych bakteriach lub grzybach.
Alternarioza
Alternarioza należy do chorób, które producenci często widzą jako pierwsze na liściach, ale realne straty powoduje głównie na owocach. Na liściach pojawiają się ciemne, najczęściej okrągławe plamy, które w sprzyjających warunkach mogą mieć delikatnie koncentryczną, pierścieniowatą strukturę. Z czasem tkanka wewnątrz nekrozy zasycha i może się wykruszać, a silnie porażone liście żółkną i przedwcześnie opadają, odsłaniając owoce papryki na działanie słońca i innych czynników stresowych.
Na owocach alternarioza zwykle objawia się jako wklęsłe, brunatne plamy gnicia, często lokalizujące się w dolnej części lub w miejscach uszkodzeń mechanicznych i po oparzeniach słonecznych. W zaawansowanej fazie choroby może dochodzić do intensywnego gnicia owoców, co znacząco obniża wartość handlową plonu. Patogen chętnie zasiedla tkanki już wcześniej osłabione, np. po gradobiciu, żerowaniu szkodników, wyłamaniu pędów czy pękaniu skórki. Rozwojowi choroby sprzyjają ciepłe, około 26°C, wilgotne warunki oraz długotrwałe zwilżenie liści i owoców. W praktyce alternariozę papryki trudno jednoznacznie odróżnić gołym okiem od innych plamistości liści, dlatego przy dużym nasileniu objawów lub podejrzeniu mieszanego porażenia warto potwierdzić diagnozę w laboratorium fitopatologicznym. W diagnostyce warto uwzględnić również taki patogen jak mączniak oraz choroby o podłożu bakteryjnym, ponieważ część objawów na liściach może być do siebie podobna.
Ochrona opiera się przede wszystkim na profilaktyce, m.in. utrzymaniu umiarkowanej wilgotności i dobrej cyrkulacji powietrza, unikaniu nadmiernego zagęszczenia roślin, systematycznym usuwaniu mocno porażonych liści i owoców oraz minimalizowaniu uszkodzeń mechanicznych. Ważną rolę odgrywa także odpowiedni dobór oprysków środkami ochrony roślin i rotacja fungicydów o różnych mechanizmach działania oraz włączanie biologicznych środków ograniczających rozwój patogenów, zwłaszcza w okresach wysokiego ryzyka infekcji (długotrwałe deszcze, skraplanie się wody pod osłonami).
Choroby wirusowe papryki
Mozaika tytoniu na papryce (TMV)
Oprócz chorób grzybowych i bakteryjnych istotne znaczenie mają również choroby wirusowe. Jednym z nich jest wirus mozaiki tytoniu na papryce(TMV). Na blaszkach liściowych papryki pojawiają się charakterystyczne mozaiki w postacie jasno- i ciemnozielonych przebarwień, którym często towarzyszą zniekształcenia i deformacje. Dochodzi do zahamowania wzrostu i zamierania tkanek wewnątrz owocu. Źródłem choroby są porażone resztki roślinne, chwasty i chore nasiona. Najskuteczniejszą ochroną przed infekcją jest profilaktyka, utrzymanie całej plantacji wolnej od chwastów, użycie nasion z pewnego źródła i wybór odmiany odpornej na wirus TMV.
Podsumowanie
Choroby papryki zwykle są efektem nakładających się błędów agrotechnicznych, zaniedbań higieny i specyficznych warunków środowiskowych. Dlatego skuteczna ochrona w profesjonalnej uprawie w gruncie i pod osłonami to przede wszystkim odpowiednia profilaktyka, a dopiero potem interwencje. Zadbaj o zdrowy materiał nasadzeniowy. Korzystaj z nasion o potwierdzonej zdrowotności i z rozsady produkowanej w kontrolowanych warunkach, najlepiej na podłożach odkażonych. W razie wątpliwości co do stanu zdrowotnego materiału wyjściowego warto rozważyć badania laboratoryjne przed posadzeniem.