Drobna plamistość liści jabłoni

Drobna plamistość liści jabłoni jest chorobą grzybową powszechnie występującą w warunkach klimatu umiarkowanego, w tym w Polsce. Choroba ta rzadko powoduje bezpośrednie, wysokie straty plonu, jednak jej znaczenie gospodarcze wzrasta w sadach intensywnych oraz w latach sprzyjających rozwojowi patogena. Choroba występuje głównie na liściach jabłoni, prowadząc do ich stopniowego uszkodzenia i przedwczesnego opadania. Przy silnym nasileniu może powodować osłabienie drzew, pogorszenie ich kondycji fizjologicznej oraz pośrednio obniżać jakość owoców poprzez ograniczenie powierzchni asymilacyjnej.

Sprawcą drobnej plamistości liści jabłoni jest grzyb Phyllosticta mali, należący do grupy patogenów powodujących plamistości liści. Grzyb ten rozwija się głównie w tkankach liściowych, gdzie tworzy nekrotyczne zmiany widoczne na blaszce liściowej.
Patogen zimuje w postaci zarodników konidialnych zgromadzonych w piknidiach, które znajdują się na opadłych, porażonych liściach, a rzadziej na porażonych pędach. Piknidia są drobnymi, kulistymi strukturami o średnicy około 0,1-0,2 mm, widocznymi w późniejszym okresie sezonu jako ciemne punkty na powierzchni nekroz.
Zarodniki konidialne są jednokomórkowe, owalne, bezbarwne, o wymiarach około 2-3 µm na 5-8 µm. Wiosną, w warunkach sprzyjających wilgotności, zarodniki te są uwalniane z piknidiów i stanowią główne źródło infekcji pierwotnych. Rozprzestrzenianie zarodników odbywa się głównie za pośrednictwem kropel deszczu oraz rozbryzgów wody.
Latem, na porażonych liściach, grzyb wytwarza kolejne pokolenia zarodników konidialnych, które odpowiadają za infekcje wtórne. Proces ten może powtarzać się wielokrotnie w sezonie, szczególnie w warunkach częstych opadów i podwyższonej wilgotności powietrza.

Rozwój drobnej plamistości liści jabłoni jest silnie uzależniony od warunków pogodowych. Największe nasilenie choroby obserwuje się w sezonach o umiarkowanych temperaturach i częstych opadach deszczu.
Do infekcji dochodzi przede wszystkim w warunkach długotrwałego zwilżenia liści. Wysoka wilgotność powietrza sprzyja kiełkowaniu zarodników i wnikaniu strzępek infekcyjnych do tkanek liścia. Choroba najczęściej rozwija się w drugiej połowie sezonu wegetacyjnego, choć pierwsze infekcje mogą pojawić się już wiosną.
Temperatura optymalna dla rozwoju patogena mieści się w zakresie umiarkowanym, typowym dla okresu letniego. Okres inkubacji choroby jest stosunkowo długi, co powoduje, że objawy często ujawniają się dopiero po kilku tygodniach od infekcji.
Szczególnie sprzyjające rozwojowi choroby są zagęszczone korony drzew, ograniczony przewiew powietrza oraz utrzymywanie się wilgoci na liściach po opadach.

Objawy drobnej plamistości liści jabłoni występują przede wszystkim na liściach. Początkowo na blaszkach liściowych pojawiają się drobne, jasnobrunatne przebarwienia otoczone ciemniejszą obwódką. Z czasem plamy te ulegają powiększeniu i przybierają barwę szarobrunatną.
W miarę rozwoju choroby w obrębie plam powstają okrągłe lub nieregularne nekrozy o średnicy zazwyczaj 2-3 mm. Plamy są rozmieszczone nieregularnie na powierzchni liścia i mogą występować zarówno na jego górnej, jak i dolnej stronie.
W drugiej połowie lata, na powierzchni nekroz pojawiają się liczne, drobne, ciemne punkty będące piknidiami, w których wytwarzane są zarodniki konidialne. Jest to charakterystyczna cecha diagnostyczna choroby.
Silnie porażone liście żółkną, tracą zdolność fotosyntezy i przedwcześnie opadają. W skrajnych przypadkach może dojść do znacznej defoliacji drzew jeszcze przed końcem sezonu wegetacyjnego. Sporadycznie objawy mogą występować również na wierzchołkowych częściach młodych pędów, jednak ich znaczenie jest marginalne.

Metody agrotechniczne i niechemiczne

• Podstawą ograniczania drobnej plamistości liści jabłoni jest redukcja źródeł infekcji pierwotnej oraz stworzenie warunków niesprzyjających rozwojowi patogena. Zaleca się ograniczanie liczby opadłych, porażonych liści poprzez ich rozkład biologiczny lub mechaniczne rozdrabnianie. Utrzymywanie luźnej, dobrze przewietrzanej korony drzew sprzyja szybszemu obsychaniu liści po opadach i zmniejsza ryzyko infekcji. Należy unikać nadmiernego zagęszczenia drzew w sadzie oraz prowadzić zbilansowane nawożenie, szczególnie azotowe, aby nie stymulować nadmiernego wzrostu młodych, podatnych tkanek.

Metody chemiczne

• Zabiegi chemiczne przeciwko drobnej plamistości liści jabłoni zazwyczaj nie są prowadzone jako odrębny program ochrony, ponieważ choroba ta jest skutecznie ograniczana przez standardowe zabiegi wykonywane przeciwko parchowi jabłoni. W ochronie wykorzystywane są substancje czynne o działaniu powierzchniowym oraz wgłębnym, należące do kilku grup chemicznych.
• W praktyce stosuje się fungicydy zawierające substancje czynne z grup ditiokarbaminianów oraz ftalimidów, które działają zapobiegawczo i ograniczają kiełkowanie zarodników konidialnych. W warunkach zwiększonego zagrożenia chorobą wykorzystuje się również substancje o działaniu układowym lub wgłębnym, należące do grup triazoli, strobiluryn lub anilidów, które hamują rozwój grzybni w tkankach liścia.
• Zabiegi ochronne wykonuje się najczęściej w okresach krytycznych dla infekcji liści, to jest w fazie różowego pąka, pod koniec kwitnienia oraz po opadaniu zawiązków. W latach o wysokiej wilgotności i częstych opadach możliwe jest powtarzanie zabiegów w odstępach około czternastu dni. W celu ograniczenia ryzyka powstawania odporności patogena zaleca się rotację substancji czynnych należących do różnych grup chemicznych.

1. Chemiczne środki ochrony roślin

To zarejestrowane produkty do ochrony roślin, charakteryzujące się okresem karencji oraz możliwością pozostawiania pozostałości substancji aktywnych. Najczęściej są to fungicydy, głównie skuteczne wobec patogenów grzybowych. Zasadniczo nie działają na bakterie i wirusy.

Podział ze względu na sposób działania:

• Środki kontaktowe (powierzchniowe) – pokrywają powierzchnię roślin, nie wnikając do wnętrza. Działają tylko tam, gdzie zostały naniesione, przez co są narażone na spłukiwanie i degradację. Ich skuteczność zwiększa się poprzez stosowanie adiuwantów.
• Środki wgłębne (translaminarne) – częściowo wnikają w tkanki rośliny, zwykle przez aparaty szparkowe, lecz działają tylko w miejscu aplikacji.
• Środki systemiczne – przenikają do wnętrza rośliny i są transportowane wraz z sokami, co pozwala na ochronę także części, które nie były bezpośrednio opryskane. Mogą być stosowane dolistnie lub przez system korzeniowy (z fertygacją). Często mają wydłużony okres karencji.

2. Biopestycydy (biologiczne środki ochrony roślin)
To preparaty często dopuszczone do produkcji ekologicznej, zwykle o bardzo krótkim lub zerowym okresie karencji i bez pozostałości, zawierają:
– mikroorganizmy (szczepy bakterii, grzybów, drożdży),
– ekstrakty roślinne,
– naturalne olejki,
– związki mineralne (jak wodorowęglan potasu).

Ze względu na sposób działania w grupie biopestycydów wyróżniono preparaty:
– kontaktowe – mikroorganizmy tworzą barierę mikrobiologiczną, konkurują z patogenami (tzw. efekt „zajętego krzesła”) lub wytwarzają metabolity zwalczające patogeny. Ich działanie jest zależne od czynników zewnętrznych (UV, deszcz).
– wgłębne (translaminarne) – dotyczy nielicznych naturalnych preparatów, które przenikają płytko w tkanki.
– systemiczne – bardzo rzadkie wśród biopestycydów, mogą występować tylko przy określonych formulacjach, głównie dostarczanych przez system korzeniowy.

3. Biostymulatory
Choć biostymulatory nie są środkami ochrony roślin, mogą pośrednio ograniczać rozwój chorób, wzmacniając odporność roślin na stresy biotyczne (patogeny) i abiotyczne (warunki środowiskowe).

Wśród biostymulatorów wyróżniono dwa rodzaje:

• Mikrobiologiczne – działają kontaktowo, poprzez zasiedlanie powierzchni roślin i konkurencję z patogenami.
• Niemikrobiologiczne – mogą działać kontaktowo, wgłębnie i systemicznie (najczęściej przy aplikacji przez system korzeniowy, np. fertygację). Do tej grupy należy zaliczyć Agro ECA Protect.

4. Nawozy o działaniu wspierającym zdrowotność
Niektóre nawozy wykazują działanie ograniczające choroby, choć formalnie nie są ŚOR. Przykładem są:

• nawozy miedziowe i srebrne (działanie kontaktowe i odkażające),
• wodorowęglan potasu, sodu (działanie powierzchniowe, zmieniające pH na niekorzystne dla patogenów).

Działają: kontaktowo, czasem wgłębne, systemiczne głównie przy aplikacji do gleby.

5. Preparaty mikrobiologiczne zarejestrowane jako nawozy
Podobnie jak biopestycydy mikrobiologiczne, działają wyłącznie kontaktowo, kolonizując powierzchnie roślin i tworząc barierę biologiczną przeciw patogenom (tzw. efekt „zajętego krzesła” lub wytwarzają metabolity/enzymy).

Skuteczna ochrona roślin przed chorobami opiera się na dostosowaniu strategii działania do fazy rozwoju patogena. Wyróżniamy trzy główne metody stosowania preparatów ograniczających i zwalczających choroby.

1. Metoda zapobiegawcza (profilaktyczna)
Polega na cyklicznym stosowaniu preparatów ochronnych jeszcze przed kontaktem patogena z rośliną oraz przed rozpoczęciem infekcji.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin (ŚOR) – głównie fungicydy zapobiegawcze, które inaktywują inokulum patogena, uniemożliwiając kiełkowanie zarodników oraz penetrację tkanek roślinnych. Skuteczność zależy od odporności substancji aktywnej na zmywanie oraz zdolności przemieszczania się do nowych przyrostów rośliny.
• Preparaty mikrobiologiczne (biopestycydy, biostymulatory mikrobiologiczne, nawozy mikrobiologiczne) – działają przez zasiedlanie powierzchni rośliny lub strefy korzeniowej, tworząc barierę mikrobiologiczną oraz wytwarzając metabolity i enzymy hamujące rozwój patogenów.
• Nawozy nieorganiczne o działaniu wspierającym zdrowotność – jak nawozy miedziowe lub potasowe, wykazujące działanie ograniczające rozwój patogenów poprzez bezpośredni kontakt i zmianę warunków środowiskowych na niekorzystne dla rozwoju chorób.

2. Metoda interwencyjna
Polega na zastosowaniu preparatów bezpośrednio po rozpoczęciu infekcji, ale przed pojawieniem się widocznych objawów chorobowych. Staje się coraz powszechniejsza dzięki precyzyjnym systemom monitoringu infekcji, takich jak Farm Smart, który umożliwia wykonanie zabiegu we właściwym momencie, zanim pojawią się objawy chorobowe na roślinie.
Korzyści wynikające ze stosowania ochrony na podstawie systemu Farm Smart:
– redukcja liczby zabiegów nawet o 30% w porównaniu do metody profilaktycznej.
– najwyższa skuteczność preparatów o działaniu kontaktowym wobec młodych stadiów rozwojowych patogenów.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy kontaktowe o działaniu grzybobójczym lub bakteriobójczym, skuteczne w początkowej fazie infekcji.
• Biopestycydy – np. preparaty zawierające substancje wysuszające lub hamujące rozwój strzępek grzybni.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające składniki aktywne o właściwościach ograniczających rozwój patogenów jak krzem, potas, miedź.

Uwaga: Skuteczność interwencyjna ogranicza się do okresu 48–96 godzin od infekcji. Po tym czasie patogeny przenikają do wnętrza rośliny, gdzie środki kontaktowe tracą efektywność.

3. Metoda wyniszczająca (działanie antysporulacyjne)
Stosowana po wystąpieniu widocznych objawów choroby. Celem jest zahamowanie dalszego rozwoju patogena oraz ograniczenie jego rozprzestrzeniania.
Warunek skuteczności – preparaty muszą mieć działanie wgłębne lub systemiczne, aby dotrzeć do patogena rozwijającego się wewnątrz tkanek roślinnych.

Stosowane środki:

• Chemiczne środki ochrony roślin – fungicydy systemiczne lub wgłębne (translaminarne), działające wewnątrz rośliny, w miejscach uszkodzeń i infekcji.
• Biopestycydy – nieliczne preparaty o udokumentowanym działaniu wgłębnym.
• Biostymulatory niemikrobiologiczne oraz nawozy nieorganiczne – zawierające substancje aktywne o działaniu ograniczającym rozwój chorób, które mogą przenikać do wnętrza rośliny poprzez system korzeniowy lub tkanki.